OČUVANJE I ZAŠTITA BIODIVERZITETA “EX SITU” ZAŠTITA

[Marko Vesic]

OČUVANJE I ZAŠTITA BIODIVERZITETA
“EX SITU” ZAŠTITA

Pre više od dvadesetak godina termin biološka raznovrsnost ili biodiverzitet ušao je u standardizovanu upotrebu u okviru globalne, regionalne i lokalne teorijske i aplikativne ekologije i zaštite životne sredine. Danas je ovaj termin opšte prihvaćen u nauci, praksi i svakodnevnom životu i njime je, u širokom smislu, obuhvaćena problematika očuvanja i korišćenja bioloških resursa Zemlje u celini.
Pod pojmom biodiverzitet ili biološka raznovrsnost podrazumeva se sveukupnost gena, vrsta i ekosistema na Zemlji. Dakle, biodiverzitet obuhvata ukupnu različitost i variranje gena i svih vrsta mikroorganizama, gljiva, biljaka i životinja, kao i svu raznolikost ekosistema u kojima su živa bića aktivni izvršioci ekoloških procesa. Rečju, biodiverzitet je sve oko nas, od gena do biosfere. Shodno tome, iz metodoloških razloga, biodiverzitet se deli u tri hijerarhijske kategorije:
1. GENSKI BIODIVERZITET
2. SPECIJSKI BIODIVERZITET
3. EKOSISTEMSKI BIODIVERZITET

[Marko Vesic]

Specijski diverzitet je, istovremeno preko pojedinačnih organizama, populacija i vrsta u celini, nosilac i genskog diverziteta, kao što je i ekosistemski nosilac i rezultat specijskog i genetičkog diverziteta.

Biodiverzitet ili biološka raznovrsnost predstavlja nezamenljivi i neponovljivi resurs čovečanstva i preduslov je funkcionisanja biosfere, a samim tim i ljudske populacije. Oličen u milionima organskih vrsta i njihovih kombinacija, biodiverzitet predstavlja neprocenjivo bogatstvo koje je čovek samo delimično istražio (5-10% organskih vrsta), a za dobrobit čovečanstva koristi samo 0,2% ukupnog broja vrsta na Planeti.

Očuvanje i zaštita biološke raznovrsnosti (=biodiverziteta) je, pored očuvanja klime, nesumnjivo najvažniji - strateški zadatak u globalnoj zaštiti prirode i životne sredine na planeti Zemlji. Ovi strateški pravci zaštite prirode na globalnom nivou potvrđeni su 1992. godine u Rio De Žaneiru (Brazil) kada su šefovi država ili vlada 168 zemalja sveta, među kojima je bila i SR Jugoslavija, potpisali poznatu Rio-Deklaraciju, čime je konstituisana Konvencija o očuvanju biodiverziteta. Do sada je ovu konvenciju ratifikovalo 150 zemalja.

Zabrinutost čovečanstva zbog sve većeg zagađivanja atmosfere koje dovodi do naglih poremećaja u planetarnoj klimi (efekat staklene bašte, ozonske rupe, kisele kiše), kao i brzina ugrožavanja i iščezavanja biljnih i životinjskih vrsta, nije bez osnova. Naime, prema zvaničnim procenama svetske organizacije za zaštitu prirode (IUCN), od oko 270.000 vaskularnih biljaka na Planeti 60.000 biljnih vrsta (više od četvrtine ukupne svetske flore) već je dramatično ugroženo, ili će nestati u sledećih nekoliko decenija ukoliko se ovim tempom nastavi sa populacionim rastom čovečanstva, destruktivnim ekonomskim razvojem, uništavanjem šuma, gubitkom staništa i ekspanzijom poljoprivrede.

[Marko Vesic]

Istovremeno, samo za poslednjih 200 godina iščezlo je preko 600 vrsta životinja, od čega 86 sisara, 104 vrste ptica, 20 gmizavaca, 5 vodozemaca, 80 košljoriba, 72 insekta, 206 gastropoda i pripadnika drugih grupa.

Različite procene stepena ugroženosti i brzine iščezavanja organskih vrsta dobijaju svakim danom sve dramatičnije razmere (od 3 vrste na dan, preko 3 vrste na sat, sve do najpesimističnijih procena od 100 vrsta na dan, samo u zoni tropskih kišnih šuma). Naravno, ove procene uključuju sve poznate, ali i neotkrivene biljne i životinjske vrste kojih nije mali broj (tropske kišne šume, najveće morske dubine, visoke planine i sl.). Naime, biolozi su do danas spoznali i opisali samo oko 1,5 miliona organskih vrsta što predstavlja u najboljem slučaju 10-15% od predpostavljenog broja za koji se opravdano veruje da postoji na planeti Zemlji. Otuda i pomenute katastrofične procene o brzini i intenzitetu iščezavanja organskih vrsta nisu bez osnova, pogotovo ako se ima u vidu činjenica da je čovek do danas uništio više od polovine ukupnog šumskog fonda na Zemlji, da svakoga minuta strada 100 jutara (=57 ha) tropskih kišnih šuma, da ekosistemi mediteranskih tvrdolisnih večnozelenih šuma više ne postoje, da su listopadne šume čitave umerene zone uglavnom uništene ili degradovane, da šibljaci, šikare i šume panjače dominiraju na izvornim šumskim staništima, kao i da svetsko more već duže vreme predstavlja najveću deponiju savremenog čoveka, mada i njegovu najveću šansu i izazov.

U svetu do sada je proglašeno 153 centra biodiverziteta, od kojih je 120 samo u tropskim kišnim šumama. U Evropi je do sada definisano 6 takvih centara. Jedan od evropskih centara raznovrsnosti je i Balkansko poluostrvo koje je sa svojih 7.000-8.000 vrsta biljaka (prema Turril-u, (1929), 6753 vrste od kojih je 1730 endemita) predstavlja 70% ukupne flore Evrope koju čini oko 11.000 vrsta vaskularnih biljaka.

[Marko Vesic]

BIODIVERZITET SRBIJE I CRNE GORE

Teritorija Srbije i Crne Gore, kao i čitavo Balkansko poluostrvo odlikuje se izvanrednim genetskim, specijskim i ekosistemskim diverzitetom koji je svrstava u jedan od najznačajnijih centara biološke raznovrsnosti, ne samo u Evropi nego i u čitavom Palearktiku.
Ova činjenica proizilazi iz sledećih opštih konstatacija:
1. Geografskog položaja u Evropi i zapadnom Palearktiku
2. Raznovrsnosti klimatskih faktora
3. Raznovrsnosti i složenosti geološke, geotektonske i orografske prirode
4. Heterogenih hidroloških fenomena
5. Složene istorije abiogena i biogena od Tercijara preko Ledenih doba do danas
Posebna vrednost opšteg biodiverziteta naše zemlje čine endemične i reliktne vrste i ekosistemi koji su u svom rasprostranjenju ograničeni samo na teritoriju SRJ, pa samim tim su od Globalnog, tj. Međunarodnog značaja.
Primera radi za floru SRJ do sada je zabeleženo 4750 vrsta biljaka od kojih je 565 vrsta mahovina, dok 4182 vrste pripadaju papratima, golosemenicama i skrivenosemenicama. To je oko 1,7% ukupne svetske flore, dok teritorija SCG predstavlja samo 0,035% ukupnog svetskog kopna. U odnosu na broj vrsta vaskularnih biljaka po jedinici površine teritorije Crna Gora se nalazi na prvom mestu u Evropi sa 3136 vrsta, dok čitava Velika Britanija ima samo 1666 vrsta.

[Marko Vesic]

Država         Broj vrsta

1. Crna Gora         3136

2. Izrael                 2530

3. Srbija i Crna Gora 4182

4. Bugarska         4340

5. Srbija                 3562

6. Grčka                 4200

[Marko Vesic]

Sve ove činjenice navele su grupu od 40 eminentnih stručnjaka iz oblasti zaštite i očuvanja biodiverziteta Srbije i Crne Gore (nekada SR Jugoslavije) da sublimiraju dosadašnja saznanja i činjenice iz ove oblasti. Rezultat toga je izvanredno značajno monografsko delo u ediciji Prof. dr Vladimira Stevanovića i Dr Vojislava Vasića “BIODIVERZITET JUGOSLAVIJE SA PREGLEDOM VRSTA OD MEĐUNARODNOG ZNAČAJA”, publikovano 1995. godine od strane Biološkog fakulteta u Beogradu i izdavačke kuće "Ecolibri".

U ovoj ediciji dat je pregled antropogenih faktora koji ugrožavaju biodiverzitet na celoj našoj teritoriji a posebno u osetljivim  i međunarodno značajnim ekosistemima. Istovemeno je dat pregled svih međunarodnih sporazuma, standarda i kriterijuma i programa od značaja za očuvanje, održavanje i održivo korišćenje biodiverziteta. Takođe su navedeni ustavno-pravni i zakonodavni aspekti zaštite i očuvanja biodiverziteta naše zemlje.

Po pojedinim poglavljima, dat je pregled vrsta od međunarodnog značaja, uključujući makromicete, lišajeve, slatkovodne alge, mahovine, vaskularnu floru, vegetaciju, pojedine grupe beskičmenjačke (Amoeba, Rotatoria, Nematodes, Oligochaeta, Limbricina, Gastropoda, Crustacea, Arachnida, Acari, Insecta) i kičmenjačke faune (Pisces, Amphibia, Reptilia, Aves, Mammalia).

Ukupno je na teritoriji Srbije i Crne Gore prisutno 1600 vrsta od međunarodnog značaja. Međunarodno značajnih vrsta vaskularnih biljaka je 330 (244 u Srbiji od kojih su 172 u okviru granica Nacionalnih parkova, tj. 70%), makromiceta 650, lišajeva 516, itd.

[Marko Vesic]

FAKTORI UGROŽAVANJA I UGROŽENOST BIODIVERZITETA SCG

Sve promene koje dovode do smanjenja biološke raznovrsnosti, a koje su do danas evidentirane u svetu, izražene su, u većoj ili manjoj meri, i u našoj zemlji. Negativno delovanje sve se više pojačava i ubrzava, čak i u okviru zaštićenih objekata prirode kakvi su rezervati prirode i nacionalni parkovi.
Prema osnovnoj geografskoj podeli teritorije SCG na nizijski ili panonski, planinsko-kotlinski i primorski deo, negativni uticaji na biodiverzitet u ovim velikim geografskim celinama naše zemlje, ispoljavaju se na različite načine i sa različitim efektima, bez obzira na intenzitet i trajanje tih uticaja. Važno je istaći da su se čitav Mediteran, Balkansko poluostrvo i Panonska nizija nalazili pod vekovnim uticajem čoveka koji je svojim delatnostima izmenio prirodne ekosisteme u toj meri da su se danas na malom delu teritorije, po procenama negde oko 10% ukupne površine, zadržali koliko toliko očuvani klimaksni ekosistemi. Ostale površine pod prirodnim ekosistemima predstavljaju različite progradaciono - degradacione serije klimatogenih ekosistema, dok se najveći deo površina nalazi pod veštačkim poluautonomnim i neautonomnim ekosistemima.
Antropogeni faktori i privredne delatnosti koje ugrožavaju biološki i predeoni diverzitet Srbije i Crne Gore mogu se klasifikovati i predstaviti na sledeći način (Stevanović &

[Marko Vesic]

Poljoprivreda - ekstenzivnog i ekspanzivnog tipa

Poljoprivredne površine stvarane su na našim prostorima u poslednjih nekoliko stotina godina na račun šuma, stepa, dolinskih livada, močvara i ritova, tako da danas Srbija raspolaže sa 5.700.000 ha poljoprivrednog zemljišta, što iznosi 65% njene ukupne teritorije (Prostorni plan Republike Srbije, 1994). Ovako veliki procenat ukupne teritorije pod poljoprivrednim zemljištem dovoljan je za primarnu i sekundarnu produkciju hrane čak i za veću populaciju stanovništva od one koja danas živi u SCG. U tom smislu svako dalje širenje poljoprivrednih površina na račun prirodnih ekosistema bilo bi krajnje nepoželjno u pogledu očuvanja već narušene biološke raznovrsnosti naše zemlje i uopšte stabilnosti kompleksa prirodnih i veštačkih ekosistema i predela. Pored toga, često neselektivna primena savremene agrotehnike i pesticida dovodi do fizičkog, hemijskog i biološkog zagađivanja poljoprivrednog zemljišta na velikim prostorima.

Ekstenzivna ispaša dovodi do negativne antropozoogene selekcije travnih ekosistema koji se tom prilikom suštinski menjaju u pogledu florističko-faunističkog sastava, a sa tim u vezi i u pogledu strukture i funkcije. Negativan antropozoogeni uticaj prisutan je na svim površinama gde se vrši ekstenzivna ispaša, bilo da se radi o prirodnim, oroklimaksnim zeljastim ekosistemima iznad gornje šumske granice, stepama lesnih zaravni i peščara, ili pak o izvedenim livadskim zajednicama na račun šumske vegetacije u brdsko-planinskim područjima. Negativnu selekciju flore pašnjaka prati prekomerna nitrifikacija i nabijanje zemljišta, što su dodatni efekti koji ubrzavaju proces osiromašenja florističkog i faunističkog sastava pašnjačkih ekosistema. Krajnji rezultat ovih procesa su u potpunosti osiromašeni pašnjaci sa malom produktivnošću i malom ekonomskom vrednošću.

[Marko Vesic]

Paljenje primarne vegetacije bilo da se radi o šumskoj, žbunastoj ili zeljastoj dovodi, za duže vreme, a neki put trajno, do suštinskih promena prirodnih klimaksnih ili oroklimaksnih ekosistema. U planinskim područjima i dalje postoji praksa da se paljenjem i krčenjem šume i žbunaste vegetacije povećavaju pašnjaci. Namerno paljenje vegetacije prisutno je naročito u kontaktnim zonama žbunaste vegetacije iznad gornje šumske granice. Na udaru stočara naročito se nalaze bor krivulj i klekovina, ali i zaštićene vrste reliktnih i endemičnih borova. Oroklimaksni ekosistemi koje izgrađuju ovi četinari predstavljaju centre diverziteta faune i flore borealnih, alpijskih i oromediteranskih regiona, a istovremeno su neobično značajni u sprečavanju erozivnih procesa u planinskim predelima. Paljenjem stepske vegetacije koje kod nas ima dugu tradiciju, održavaju se površine pod pašnjacima i sprečava obnova prirodne livado-stepe ili šumo-stepe.

Isušivanje močvara i bara uključujući melioracije i irigacije u cilju pretvaranja ovih staništa u poljoprivredne kulture, bio je jedan od najrasprostranjenijih oblika uništavanja prirodnih i visokoproduktivnih ekosistema sa velikim biološkim diverzitetom u ravničarskim predelima naše zemlje. Preostala močvarna i barska staništa kakva su npr. Obedska i Carska bara, Koviljski i Apatinski rit, Ludoško, Šasko i Skadarsko jezero predstavljaju danas poslednje ostatke nekada prostranih močvarnih područja, i istovremeno, objekte posebne zaštite od globalnog značaja (Ramsarska konvencija o zaštiti močvarnih područja). Skoro su potpuno nestali nekadašnji barski ekosistemi duž Velike i Južne Morave, desne obale Save, donjeg toka Drine, zatim nekada čuveno Negotinsko blato i mnoga druga vodena staništa.

Eutrofizacija vodenih ekosistema - izazvana je prekomernim unošenjem nutrijenata u kombinaciji sa zagađujućim materijama. Na ubrzanje procesa eutrofizacije posebno su osetljivi već prirodno eutrofni baseni. Skoro sva vodena staništa okružena poljoprivrednim površinama, usled akumulacije fertilizatora koji se u njih slivaju, danas predstavljaju polisaprobne, a na mnogim mestima, skoro mrtve vode. Pored toga, zamena prirodnih bara i močvara veštačkim ribnjacima u nizijskim predelima, dovodi do nestajanja i zauzimanja staništa autohtone akvatične flore i faune. Ptice močvarice naviknute na svoja vekovna staništa i novostvorene povećane mogućnosti za ishranu, dolaze na ribnjake gde su izložene nekontrolisanom ubijanju. Ove ptice su, inače, skoro sve zakonski zaštićene. Slatinska staništa, koja se jednostrano tretiraju kao neplodna, posebno su ugrožena izgradnjom ribnjaka, agroindustrijske infrastrukture, deponija i sl.

[Marko Vesic]

Šumarstvo

Od mnogobrojnih delatnosti u šumarstvu, pre svega totalne i sanitarne seče, kao i uređenje šuma, mogu imati vrlo negativne efekte na biodiverzitet, posebno u zaštićenim objektima prirode.

Totalne seče šuma neposredno dovode do dugoročnog uništavanja staništa šumskih vrsta i zamene sekundarnim ekosistemima, koji se odlikuju veoma smanjenom produkcijom i malim diverzitetom flore i faune. Takođe, na ovaj način se veći ili manji kompleksi šuma rasparčavaju (fragamentiraju) na veći broj manjih delova među kojima je otežana, a u izvesnim slučajevima i onemogućena komunikacija preko cenobionata. Totalne seče se ostvaruju pre svega u brdsko-planinskim regionima, ali nisu pošteđene ni prirodne šume aluvijalnih ravni ravničarskih krajeva, dok su mediteranske šume hrasta crnike u najvećoj meri uništene još u prethodnim vekovima. U poslednje vreme totalne seče prisutne su i u područjima koja su označena kao potencijalni rezervati prirode i budući nacionalni parkovi (npr. Prokletije), a naročito su izražene u zaštitnim zonama nekih naših Nacionalnih parkova.

Sanitarna seča šuma jedan je od vidova negativnih uticaja na šumske ekosisteme, posebno u zaštićenim šumskim zonama rezervata i nacionalnih parkova. Uklanjanjem zdravih i tzv. zaraženih stabala iz starih i očuvanih šumskih ekosistema, odnosi se dragocena biomasa i remete se stabilne trofičke i uopše cenotičke veze na kojima počiva stabilnost ekosistema. Negativni efekat prorednih i sanitarnih seča u očuvanim šumskim ekosistemima u prvom momentu nije vidljiv, ali će se on ispoljiti vrlo brzo, pogotovu ako se ovakve šumarske aktivnosti nastave sa većom učestalošću. Loše stanje pojedinih šuma u rezervatima i nacionalnim parkovima upravo je rezultat različitih negativnih faktora i njihovog kumulativnog efekta, bilo da se radi o delimičnoj eksploataciji drveta, abiogenim činiocima (npr. efekti aerozagađivanja na velikim distancama), kalamiteti štetočina, itd.

Uređivanje šuma, ekološki posmatrano, može biti u suprotnosti sa očuvanjem stabilnosti šumskih ekosistema i njihovog biodiverziteta. Iz same ideje da se šume "urede", proizilazi niz, često kontraverznih pitanja. Naime, dok uređivanje ljudskom rukom podignutih šuma i parkovskih površina ima svog punog opravdanja, jer je čovek kreator ovakvih veštačkih ekosistema, dotle je "uređivanje" prirodnih, a posebno klimatogenih šumskih ekosistema, ili još drastičnije, prašumskih rezervata, krajnje diskutabilna delatnost. U ovoj delatnosti kriterijumi i razlozi "uređivanja" su veoma rastegljivi i nisu precizno definisani: od zdravstvenih do estetskih. Na primer, jedno krivo, kvrgavo i polusasušeno drvo biće otklonjeno iz šume zato što ne zadovoljava kriterijume "uređivača". Ekolozi smatraju da i ovakva stabla čine šumu, i da bez njih, stabilnost šumskog ekosistema gubi uporište.

Poseban problem u očuvanju šumskog genofonda je seča starih i veoma starih stabala čija se starost procenjuje na više stotina, a u ekstremnim slučajevima i preko 1.000 godina. Seče starih stabala, najčešće se vrše pod izgovorom da su ova stabla prestarela i obolela, a sa stvarnim razlogom velike drvne mase koja je u takvim stablima sadržana. Uklanjanjem ovih stabala nepovratno se gube unikatni ili bar retki genotipovi u okviru svake vrste naše dendroflore, ali se istovremeno i uništavaju čitava mikronaselja cenobionata bez kojih je ekvilibrijum ovih ekosistema poljuljan i doveden u pitanje.

Neadekvatno pošumljavanje staništa koja potencijalno nisu šumska, ili plantažiranje šumskih staništa jednodobnim šumskim monokulturama. Pošumljavanje se u prošlosti vršilo na velikim površinama, prvenstveno za potrebe šumarstva i drvne industrije, najčešće monokulturama četinara, ne retko alohtonih vrsta ili genotipova. U nekim delovima naše zemlje je rasprostranjeno pošumljavanje goleti, kao antieroziona strategija. Postoje i pokušaji pošumljavanja iznad gornje šumske granice, što je ekološki neodrživo i kao praksa osuđena na neuspeh. Takođe, obnova gornje granice šume, iako se veoma retko i sporadično sprovodi, uglavnom je neuspešna zbog pogrešnog odabira vrsta. Naši endemični i reliktni autohtoni četinari su u tom pogledu skoro u potpunosti zapostavljeni.

[Marko Vesic]

Vodoprivreda

Izgradnja veštačkih akumulacija u kanjonima i klisurama dovodi do potpunog uništavanja populacija vrsta i ekosistema u zonama potapanja. Poseban gubitak diverziteta izazvan potapanjem, je nestanak ili krajnja fragmentacija reliktnih ekosistema kao što je slučaj sa sastojinama pančićeve omorike u kanjonu Drine ili zajednice Celto-Juglandetum u Lepenskom viru u Đerdapu. S obzirom na činjenicu da su kanjonske doline u našoj zemlji najznačajniji refugijumi tercijarne šumske flore i vegetacije, njihovim uništavanjem nestaju najznačajniji centri genetičkog, specijskog i ekosistemskog diverziteta naše zemlje, Balkanskog poluostrva i Evrope. Problem prilikom izgradnje akumulacija u uzanim kanjonima i klisurama, predstavlja prekid komunikacija rečnog naselja donjeg i gornjeg toka reke  i to ne samo zbog nepostojanja odgovarajućih koridora (tzv. riblje staze) već i zbog potpuno izmenjenih ekoloških uslova koji vladaju u jednom rečnom i veštačkom lakustričnom ekosistemu. Primer Đerdapske brane na kojoj nisu izgrađene riblje staze na najbolji način pokazuje u kojoj meri je oštećen riblji fond Dunava odsustvom anadromnih i katadromnih vrsta koje su imale ne mali ekološki ali i komercijalni značaj u ukupnom ribolovu naše zemlje.
Poseban problem u očuvanju biološke raznovrsnosti vodenih ekosistema predstavlja regulacija vodotoka. Najčešće je ona izvedena tako da su naše ravničarske reke sabijene nasipima u uzane plavne zone, dok su obale manjih vodotokova bukvalno svedene na betonska korita. Fundamentalna ekološka i hidrobiološka saznanja ukazuju da je život svake reke neposredno povezan sa širinom plavne zone u kojoj se živi svet reke obnavlja efikasno. Smanjenje širine plavne zone neposredno pogađa populacije riba, ali i drugih vodenih, pre svega, rečnih organizama (fito- i zooplankton) koji gube mrestilišta i staništa za reprodukciju u poplavnim zonama (forlandima).

Zagađivanje ili presušivanje podzemnih voda, predstavlja problem posebne vrste, koji je u našoj zemlji sve izraženiji. U vodama u karstu ono neposredno dovodi do nestanka endemične podzemne faune. Uzimanje vode na izvorištima i u gornjim tokovima reka, u planinskim predelima, utiče na vodni režim čitavih predela i vodi drastičnom snižavanju biodiverziteta.
Opsežni tzv. hidromelioracioni radovi mestimično izazivaju značajne negativne efekte menjajući autentični hemizam voda, čime se gubi diverzitet akvatičnog živog sveta prilagođenog na specifične uslove. Usporavanje voda i oplićavanje usled uspora, omogućuje pojačano zagrevanje i gubitak rastvorenog kiseonika, što povremeno i lokalno dovodi do pomora akvatičnih životinja. Veštački kanali za irigaciju i drenažu su klopke za mnoge životinje, a tamo gde se oblažu plastičnom folijom, postaju smrtonosni.

Urbanizacija i izgradnja infrastrukture

Ovom ljudskom delatnošću neposredno se uništavaju prirodni ekosistemi u okolini velikih gradova i oko saobraćajnica. Saobraćajnice presecaju prirodne ekosisteme sprečavajući komunikaciju cenobionata, a vrlo često one se nalaze na osnovnim koridorima lokalnih migracija i unutar areala aktivnosti populacija pojedinačnih vrsta izazivajući njihovo masovno uništavanje. Posebno su opasne saobraćajnice u šumskim i močvarnim oblastima, i u opšte u zaštićenim objektima kakvi su nacionalni parkovi i rezervati. Dosadašnja iskustva u našoj zemlji pokazuju da se prilikom izgradnje saobraćajnica nije vodilo računa o prirodnim koridorima divljih vrsta (npr. izgradnja propusta), te je stanje ekosistema oko saobraćajnica vrlo nepovoljno, ne samo zbog buke i drugih oblika uznemiravanja, već i zbog velikog mortaliteta populacija vrsta koje žive u prirodnim ekosistemima oko puteva.

[Marko Vesic]

Rudarstvo

Kamenolomi se u Srbiji i Crnoj Gori po pravilu nalaze u mnogim klisurama koje su centri biodiverziteta i predstavljaju ekskluzivna staništa reliktnih i endemičnih vrsta, kao i reliktnih polidominantnih ekosistema. Eksploatacija kamena u Nacionalnim parkovima i rezervatima je u potpunosti neprimerena, ne samo zbog uznemiravanja živog sveta bukom, povremenim eksplozijama i česticama kamene prašine, već i zbog direktnog ugrožavanja ekosistema i predela koji i čine jednu od najvećih vrednosti svakog zaštićenog objekta prirode.
Kada je reč o površinskim kopovima uglja kao i o podzemnim rudnicima glavni problem predstavljaju deponije jalovine i pepelišta. Ona se obično formiraju na obradivom zemljištu i ugrožavaju direktno ili indirektno izvorni diverzitet čitavog područja. Problem njihove uspešne i brze revitalizacije i rekultivacije postavlja se danas kao jedan od najvažnijih zadataka u oblasti primenjene ekologije i u direktnoj je vezi sa fundamentalnim ekološkim saznanjima vezanim za biodiverzitet.

Turizam i rekreacija

Prosperitet ove ljudske delatnosti u direktnoj je vezi sa očuvanom prirodom, ekosistemima i predelima. Na žalost, u mnogim slučajevima ova ljudska delatnost, ne samo kod nas, pokazala je i svoje loše strane. Dve oblasti naše zemlje, primorska i planinska, posebno su pogođene razvojem turizma. Najjači negativni efekti turizma na biodiverzitet osećaju se od zagađivanja voda, izgradnje i upotrebe infrastrukture. Oštećuje se vegetacija, nestaju čitave vegetacijske formacije (u primorju i alpijskim i subalpijskim zonama) i biljne vrste, introdukuju se alohtone biljne vrste i pojačava se erozija zemljišta. Naročito intenzivni efekti su po pravilu u zonama sa najvišim biodiverzitetom, u zaštićenim područjima, u kojima je intenzivni turizam po definiciji inkompatibilan sa očuvanjem biodiverziteta.
Specifičan je problem uređivanja pećina za potrebe turizma. Po pravilu se proširuju otvori, razaraju se prirodne pregrade i speleološke tvorevine, ugrađuje neodgovarajuća rasveta, tako da se osim narušavanja specifične pećinske mikroklime, uništavaju mikrostaništa osetljivih reliktnih i endemičnih troglobiontskih vrsta koje, vrlo često, pod ovakvim antropogenim pritiscima, nepovratno nestaju i pre nego što budu otkrivene i opisane

[Marko Vesic]

Lov i ribolov

Pod uslovom da se obavlja tajno, nekontrolisano, masovno i neselektivno, lov i ribolov mogu predstavljati jedan od značajnijih negativnih antropogenih uticaja na živi svet, pre svega na vrste koje ne pripadaju kategoriji "lovne i ribolovne divljači". Ubijanjem ptica grabljivica, ali i svih predatorskih vrsta (npr. insektivornih ptica kakva je većina predstavnika naše ornitofaune, sitnih karnivornih i insektivornih sisara) na najdirektniji način se doprinosi poremećaju različitih ekosistema s obzirom na ključnu ulogu grabljivica u regulisanju brojnosti herbivornih vrsta glodara i insekata. Po mišljenju ekologa kalamiteti štetnih insekata i glodara koji su naročito izraženi na poljoprivrednim površinama i dugo vremena eksploatisanim šumama, u većoj meri su uslovljeni poremećenim trofičkim odnosima u ekosistemima, malim brojem predatora, nego povoljnim klimatskim i hranidbenim uslovima za prenamnoženje.
Posebno pitanje je negativni uticaj lova i ribolova na migratorne vrste. Za razliku od sedentarnih vrsta, koje su izložene samo jednom lokalnom lovnom pritisku, a koji se može planski kontrolisati, migratorne vrste u najkritičnijoj fazi bivaju lovljene duž celog svog selidbenog puta i tako trpe neuporedivo veći lovni pritisak, koji je mnogo teže organizovano kontrolisati. Za sada, sem nekih izuzetaka, i nema monitoringa stanja tih populacija u kod nas, a bez njega je nemoguće ozbiljno planiranje kvote odstrela i ribolova.
Ilegalni ribolov, naročito onaj pomoću eksploziva, otrova i nestandardnog ribolovnog materijala uključujući mreže nedozvoljenih dimenzija, najznačajniji je faktor koji ugrožava marinski biodiverzitet i akvatični živi svet u mnogim slivovima, tako da se po efektima približava zagađenju i izgradnji brana i nasipa.

Nedozvoljena trgovina divljim vrstama

Kolekcionarstvo živim ili mrtvim biljnim i životinjskim materijalom predstavlja jednu od vrlo negativnih delatnosti globalnih razmera. Veliki broj biljaka i životinja sakuplja se i izlovljava za ove svrhe, a u njihov promet u svetu uključena su velika materijalna sredstva. Prve na udaru nalaze se retke, ugrožene i ranjive vrste flore i faune, čiji se opstanak direktno dovodi u pitanje. Po pravilu, ove vrste se karakterišu stenovalentnošću i sa tim u vezi posebnom ekološkom nišom, kao i specifičnim zahtevima u pogledu razmnožavanja, a vrlo često i slabom reproduktivnom stopom.
Posebnu opasnost predstavlja kolekcionarstvo za privatne zbirke, pri čemu su u fokusu interesovanja pre svega atraktivne vrste insekata, kao i stenoendemični i reliktni oblici, a takođe mnogi predstavnici herpetofaune i batrahofaune naše zemlje. Ovim kolekcionarstvom koje se u određenim slučajevima graniči sa filatelijom, populacije nekih vrsta insekata u SCG su u tolikoj meri proređene u poslednjih 50 godina, da se sa pravom postavlja pitanje njihove stroge zaštite. Primeri za to iz naše zemlje su leptiri Parnassius apollo, Zerinthia polyxena, Papilio alexanor, kao i endemične vrste trčuljaka.

[Marko Vesic]

Introdukcija alohtonih vrsta

Unošenje stranih vrsta flore i faune jedan je od vrlo važnih negativnih procesa koji dovode do smanjenja biodiverziteta. Ove promene imaju i globalne razmere, te se ovom problemu posvećuje posebna pažnja u svetu. Naime, promene, izazvane unošenjem došljaka, u izvornoj ostrvskoj fauni i flori tropskih regiona toliko su velike da je opstanak autohtonih endemičnih vrsta pod pritiskom novopridošlih i kompetitivno jačih vrsta, doveden ozbiljno u pitanje. Kada je reč o našoj zemlji unošenje egzotičnih vrsta je rašireno u šumarstvu, lovstvu, ribarstvu, hortikulturi i poljoprivredi.
Poseban problem predstavljaju nenamerno unešene vrste flore i faune. Ove vrste, po pravilu su vezane za poluautonomne i neautonomne ekosisteme kakve su površine pod kulturama ili pak gradovi, i mogu se javiti u većem broju samo u ovakvim ekosistemima, dok u konkurenciji sa kompetitorima iz prirodnih ekosistema one gube bitku. Međutim, s obzirom da se prirodni ekosistemi sve više uništavaju i menjaju kroz slabljenje cenotičkih veza, introdukovane vrste ulaze i u takve izmenjene prirodne ekosisteme dovodeći do još većih neželjenih promena.
Negativan uticaj introdukovanih vrsta kod nas je naročito ispoljen u vodenim ekosistemima. Određene vrste riba (kalifornijska pastrmka, tolstolobik, beli amur, srebrni karaš) koje su unete zbog komercijalnog interesa i prvobitno gajene u određenim tipovima akvakulture (pastrmski ribnjaci, šaranski ribnjaci), "pobegle" su u reke i jezera i izazvale velike promene u sastavu ihtiofaune naših vodenih ekosistema. Rezultat ovih promena je skoro isključiva dominacija introdukovanih riba u nekim vodenim ekosistemima i potiskivanje autohtonih vrsta.
Dosadašnja iskustva pokazuju da je nestručno i mehanicističko poribljavanje oligotrofnih glacijalnih jezera glavni uzrok smanjenju izvornog diverziteta oličenog u malobrojnim ali izvanredno retkim endemičnim i reliktnim oblicima faune, posebno batrahofaune. Primer Vražijeg jezera na Durmitoru poribljenog kalifornijskom pastrmkom koja je u potpunosti uništila stenoendemičnu i reliktnu populaciju neoteničkog alpskog mrmoljka (Triturus alpestris subsp. piperianus), pokazuje koliko je opasno i štetno nestručno poribljavanje bez prethodnih saznanja o autohtonom živom svetu ovih specifičnih i osetljivih vodenih ekosistema. Sličnu sudbinu doživelo je i Zminjičko jezero u Šarancima pod Sinjavinom gde je poribljavanjem kalifornijskom pastrmkom skoro u potpunosti uništena populacija stenoendemičnog alpskog mrmoljka (Triturus alpestris subsp. serdarus). Zabrinjavajuće je, međutim, da ideje o daljem poribljavanju ovakvih jezera u kojima nikada nije ni bilo ribe, još postoje, i što je još opasnije, sprovode se u delo. Ekonomski efekti ovih poribljavanja su zanemarljivi u odnosu na cenu koju treba platiti da bi se ovakvi vodeni baseni sa svojim izvornim živim svetom sačuvali.

[Marko Vesic]

Zagađivanje vazduha

Najčešće ima indirektan ali ne i mali negativni značaj po biodiverzitet prirodnih ekosistema. Uticaj aerozagađivanja različitim štetnim materijama kao što su azotni i sumporni oksidi i njihovo pretvaranje u tzv. kisele kiše, zatim troposferski ozon, i teški metali u aerosolima, naročito je izražen u blizini izvora zagađivanja kao što su industrijska postrojenja (rafinerije, teška industrija, termoelektrane, toplane, itd.) ili gradovi, ali se efekti ovog zagađivanja mogu osetiti daleko od izvore emisije, što je evidentirano u šumama nekih naših nacionalnih parkova kao što su Kopaonik i Durmitor.
Sušenje šuma na velikim prostranstvima jedan je od najupečatljivijih dokaza negativnog delovanja aerozagađivanja, pre svega kiselih kiša, mada se one još uvek ne mogu uzeti kao jedini i isključivi krivac za postepeno nestajanje šuma, s obzirom na kompleksno delovanje ekoloških faktora uključujući i druge negativne antropogene delatnosti, koje dovode do ove, u globalnim razmerama, zabrinjavajuće pojave, posebno u severnoj hemisferi. Važno je istaći da su ekosistemi sa monodominantnim sastavom edifikatora daleko osetljiviji na aerozagađivanje nego oni mešovitog ili polidominantog sastava.

Zagađivanje voda

Jedan je od najvažnijih uzroka u smanjenju izvorne biološke raznovrsnosti vodenih ekosistema. Kada su u pitanju nerazgradive odnosno spororazgradive materije kakve su npr. teški metali, radionukleidi, fenoli, njihov kumulativni efekat može ostaviti trajne posledice po živi svet vodenih ekosistema, kako na genetičkom i populaciono-specijskom, tako i na biocenotičkom nivou. Razgradive materije, posebno one koje sadrže gradivne biološke elemente dovode do povećane produkcije (eutrofizacije) koja može imati neželjene efekte (smanjenje kiseonika, povećana anaerobija u bentosu, promene u fizičko-hemijskim osobinama vode, itd.) posebno u već prirodno eutrofnim basenima, i na taj način dovesti do velikih promena u kvalitativnom i kvantitativnom sastavu naselja. Poseban oblik fizičkog zagađivanja voda predstavlja termičko zagađivanje, koje u kombinaciji sa eutrofizacijom ubrzava procese razgradnje i dovodi do još drastičnijih promena u već poremećenom sastavu naselja vodenih organizama.
Zagađivanje voda može poticati iz različitih izvora ali pre svega iz industrijskih i gradskih zona i sa poljoprivrednih površina. Po pravilu biološka raznovrsnost vodenih ekosistema u blizini izvora zagađivanja je poremećena u tolikoj meri da se ne može ni uporediti sa koliko toliko prirodnim stanjem. Radi se o polisaprobnim vodama u kojima može opstati samo ograničen broj organizama.

Zagađivanje i uništavanje zemljišta

Zemljište kao osetljivi subsistem svakog kopnenog ekosistema podložno je najrazličitijim promenama izazvanim čovekovom delatnošću. Na prvom mestu je erozija koja dovodi do znatnog ili potpunog odnošenja i uništavanja zemljišta, u krajnjim slučajevima sve do matične podloge. Erozija zemljišta bez obzira da li je u pitanju voda, sneg ili vetar kao uzročnik, uvek je neposredno povezana sa uništavanjem vegetacijskog pokrivača. SCG je, bez obzira na svoj ogromni potencijal poljoprivrednog zemljišta, jedna od najugroženijih zemalja u svetu kada je u pitanju erozija (86%). Pri tome treba znati da je prirodna vegetacija, naročito ona klimaksnog karaktera, najbolja zaštita od bilo koje vrste erozije. Na nivou zemljišta se bukvalno “sabiraju” i reflektuju svi prethodno opisani faktori ugrožavanja životne sredine i biodiverziteta (poljoprivreda, šumarstvo, vodoprivreda, rudarstvo, turizam, urbanizacija, zagađivanje vazduha i voda i dr.). Zemljište je za čoveka životno važan ali i ograničeni resurs (proizvodnja hrane).
Zagađivanje zemljišta hemijskim materijama, pre svega pesticidima, u prirodnim ekosistemima, veoma je retko i ima zanemarljiv efekat u odnosu na poljoprivredne površine. Efekti upotrebe hemijskih toksičkih sredstava u suzbijanju korova, insekata i glodara, u najvećem broju slučajeva zbog svoje neselektivnosti pogubno deluju na izvorni biodiverzitet okolnih prirodnih staništa, ili u poljozaštitinim pojasevima, živicama itd.
Svi navedeni faktori deluju najčešće sinergistički, pa je teško odvojiti njihovo pojedinačno dejstvo. Naravno, moguće je izdvojiti one faktore koji deluju snažno i neposredno na uništavanja staništa kao što su totalna seča šuma, melioracije i irigacije, potapanje kanjona i klisura veštačkim akumulacijama, neplansko širenje gradova na uštrb prirodnih ekosistema.