In situ заштита биодиверзитета

[Marko Vesic]

OČUVANJE I ZAŠTITA BIODIVERZITETA

“IN SITU” ZAŠTITA

Pre više od dvadesetak godina termin biološka raznovrsnost ili biodiverzitet ušao je u standardizovanu upotrebu u okviru globalne, regionalne i lokalne teorijske i aplikativne ekologije i zaštite životne sredine. Danas je ovaj termin opšte prihvaćen u nauci, praksi i svakodnevnom životu i njime je, u širokom smislu, obuhvaćena problematika očuvanja i korišćenja bioloških resursa Zemlje u celini. Konstituisanjem Konvencije o očuvanju biodiverziteta u Rio de Žaneiru 1992. godine, koju je potpisalo 168 zemalja (država) sveta, među njima i Srbija i Crna Gora (nekada SR Jugoslavija), naglašen je značaj očuvanja biološke raznovrsnosti u globalnim razmerama.

Pod pojmom biodiverzitet ili biološka raznovrsnost podrazumeva se sveukupnost gena, vrsta i ekosistema na Zemlji. Dakle, biodiverzitet obuhvata ukupnu različitost i variranje gena i svih vrsta mikroorganizama, gljiva, biljaka i životinja, kao i svu raznolikost ekosistema u kojima su živa bića aktivni izvršioci ekoloških procesa. Rečju, biodiverzitet je sve oko nas, od gena do biosfere.

Ekosistemski diverzitet označava ukupnu raznovrsnost staništa i biocenoza, kao i ekoloških procesa kojima se ostvaruje funkcionalnost ekosistema posredstvom realizatora - miliona živih bića na Planeti.

Faktori koji uslovljavaju i omogućavaju formiranje velikog ekosistemskog diverziteta na teritoriji Srbije i Crne Gore su sledeći:

[Marko Vesic]

KLIMA

Teritorija Srbije i Crne Gore, u klimatskom pogledu, veoma je kompleksna i heterogena zahvaljujući svom geografskom položaju u jugoistočnoj Evropi i otvorenosti različitim uticajima. Ipak, u našoj zemlji se mogu razlikovati 3 osnovna tipa zonalne klime: mediteranska, tipična umereno-kontinentalna i suva umereno-kontinentalna (HORVAT et al. 1974). Takođe, zbog planinskog reljefa i ispoljenih fenomena visinskog zoniranja klimatskih činilaca, u planinsko-visokoplaninskim regionima naše zemlje, izražena je planinska klima. Ovi osnovni tipovi klime, zbog međusobnih i u različitom stepenu intenzivnih uticaja, pokazuju niz prelaznih oblika ili varijanti. Naravno, variranje u okviru osnovnih tipova klime uslovljeno je ne samo njihovim međusobnim uticajima, već i orografijom, tipom geološke podloge, i karakterom vegetacijskog pokrivača. U tom pogledu moguće je uočiti značajne klimatske (mezo- i mikroklimatske) razlike, uslovljene direktnim ili indirektnim abiogenim faktorima.

OSNOVNI OBLICI ZONALNE KLIME NA TERITORIJI SRBIJE I CRNE GORE

1. MEDITERANSKA KLIMA

2. TIPIČNA UMERENO-KONTINENTALNA KLIMA

3. KONTINENTALNA (ARIDNO-SEMIARIDNA UMERENO-KONTINENTALNA) KLIMA

4. PLANINSKA KLIMA U OKVIRU PRVOG I DRUGOG TIPA ZONALNE KLIME

Svi osnovni tipovi klime su značajno modifikovani makro- i mikro orografijom, tako da se na relativno malim prostorima mogu konstatovati ponekad izuzetno velike mezo- i mikroklimatske razlike. Usko lokalizovane klimatske i orografske posebnosti u kombinaciji sa drugim abiotičkim faktorima, određuju, u znatnoj meri, prirodni okvir pojedinačnih organskih vrsta, a sa tim u vezi i biodiverziteta u celini.

[Marko Vesic]

OSNOVNE FIZIČKO-GEOGRAFSKE I GEOLOŠKE KARAKTERISTIKE TERITORIJE SRBIJE I CRNE GORE

RELJEF - u makroreljefu Srbije i Crne Gore izdvajaju se tri osnovne tektonske celine:

1) PANONSKI BASEN (RAVNIČARSKI REGIONI PANONSKE NIZIJE)

Koji južnim delom pripada Srbiji, obuhvata sledeće geomorfološke celine:

a) Aluvijalne ravni i rečne terase duž velikih reka (Dunav, Tisa)

b) Lesne zaravni (Banatska, Titelska, Telečka i Sremska) visine između 100 i 140 m

c) Brdsko-planinska uzvišenja, odnosno ostrvske planine (Fruška Gora i Vršačke planine)

2) BRDSKO-PLANINSKA OBLAST CENTRALNOG PODRUČJA ZEMLJE

Brdsko-planinska (Planinsko-kotlinska) oblast Srbije i Crne Gore u orografskom i geomorfološkom pogledu je izvanredno heterogena i složena, u osnovi je sačinjavaju 5 planinskih (masa) sistema različite starosti:

a) Rodopske planine, odnosno ogranci rodopskog sistema u severnoj, centralnoj i južnoj Srbiji, razlomljen u Tercijaru na gromadne planine i kotline

b) Karpatske mlađe venačne planine čiji južni ogranci dopiru do severoistočne Srbije i prirodno se nastavljaju na planine Balkanskog sistema

c) Balkanski planinski sistem (mlađe venačne planine) u istočnoj i jugoistočnoj Srbiji

d) Dinarske mlađe venačne planine Crne Gore i Metohije (Prokletije i ogranci), zapadne Srbije, Starog Vlaha i Raške oblasti

e) Skardo-pindska mlađa venačna planinska masa koja obuhvata Šar-planinu i njene ogranke, Koritnik i Paštrik na Kosovu i Metohiji.

3) JADRANSKO PRIMORJE U CRNOJ GORI (PRIMORSKI - PRIOBALNI REGION JUŽNOG DELA JADRANSKE OBALE U CRNOJ GORI)

Odlikuje se slabo razuđenom obalom u kojoj se izdvajaju dve celine:

a) Duboki zaliv fjordovskog tipa (Boka Kotorska) sa pretežno kamenitom obalom izuzev Tivatskog zaliva, gde ima sedimenata i močvarnih slatina

b) Plitki zalivi i malobrojna ostrva (Paštrovićko-Ulcinjsko priobalje) sa peskovitim i šljunkovitim plažama čiji je kontinuitet razbijen kamenitim hridima i klifovima.

Ove tri geomorfološki dobro izdiferencirane celine međusobno su povezane nizom postepenih prelaza, reljefnim oblicima kao što su široke rečne doline, prostrana i blago zatalasana pobrđa, nizije i župe između planinskih sistema.

[Marko Vesic]

GEOLOŠKA PODLOGA

OSNOVNI OBLICI GEOLOŠKIH PODLOGA NA TERITORIJI SRBIJE I CRNE GORE

1) SILIKATNE STENE KISELE DO NEUTRALNE REAKCIJE

a) magmatske stene

b) metamorfne stene

c) sedimentne stene

2) SILIKATNE STENE BAZNE I ULTRABAZNE REAKCIJE

a) ultrabazne eruptivne stene (serpentiniti i peridotiti)

b) ofiolitski pojas

3) KARBONATNE STENE NEUTRALNE DO BAZNE REAKCIJE

a) klastične stene

b) sedimentne stene

4) LES I PLEISTOENSKI NEVEZANI SEDIMENTI I NANOSI

a) peskovi

b) aluvijalni nanosi

[Marko Vesic]

ZEMLJIŠTE

Zemljište je relativno tanak površinski sloj litosfere Zemlje, složeni koloidno-biološki sistem nastao dugotrajnim uzajamnim delovanjem matične stene (geološke podloge), klime (makro-, mezo- i mikroklime) i živih bića (pre svega biljaka, mikroorganizama i gljiva). Zemljište se odlikuje plodnošću izraženom kroz različito prisustvo neophodnih mineralnih supstanci, vode i gasova. Matična stena i mineralni sastav su osnova na kojoj se zemljišta stvara i razvija zahvaljujući životnoj aktivnosti brojnih organizama uz neprestani protok vode i vazduha. Tokom nastajanja zemljišta, odnosno tokom pedogeneze odvijaju se procesi raspadanja matičnog supstrata, mineralizacije i humifikacije organskih materija, izlučivanja i ispiranja mineralnih elemenata. Na osnovu toga se, po vertikalnom profilu podloge i zemljišta, formiraju i menjaju genetski horizonti (A-akumulativni, B-iluvijalni, C-matična stena), oblikujući osnovne tipove zemljišta, evolucione stadijume, od genetski mladih (inicijalnih) do genetski razvijenih tipova zemljišta. Zemljište je biogenog porekla, od izuzetnog značaja za sva živa bića, ekosisteme i biosferu u celini.

OSNOVNE KARAKTERISTIKE ZEMLJIŠTA SRBIJE I CRNE GORE

U mozaiku različitih zemljišta Srbije i Crne Gore, koja se na malim prostorima smenjuju i dopunjuju, stvarajući veliki broj prelaza i valera, moguće je razlikovati osnovne tipove zemljišta svrstane manje-više na sličan način od strane naših brojnih pedologa:

1) AUTOMORFNA ZEMLJIŠTA koja nastaju dugotrajnim prirodnim pedogenetskim procesima u uzajamnoj zavisnosti sa klimom, vodnim režimom, fizičko-hemijskim osobinama matične stene, i tipom vegetacije, odnosno njenim različitim varijantama; to su, po pravilu, zonalna, klimatogena zemljišta, različito razvijena i različito plodna;

2) HIGROMORFNA ZEMLJIŠTA koja nastaju dejstvom bliske podzemne vode ili neposrednim uticajem vodenih tokova, odnosno plavljenjem. Najčešće, to su azonalni tipovi zemljišta, različito razvijena i različito plodna;

3) HALOMORFNA ZEMLJIŠTA koja nastaju pod dejstvom velikih količina soli u podlozi. Ova zemljišta su kod nas, u najvećem procentu, intrazonalnog karaktera, vezana za suvu kontinentalnu stepsku ili mediteransku (submediteransku) klimatsku zonu, razvijena, slabo plodna;

4) SUBHIDRIČNA ZEMLJIŠTA koja nastaju na dnu sporotekućih ili stajaćih voda, slabo razvijena i slabo plodna.

U okviru navedenih osnovnih tipova zemljišta razlikuje se nekoliko podtipova i varijanti.

[Marko Vesic]

OSNOVNE HIDROLOŠKE KARAKTERISTIKE SRBIJE I CRNE GORE

Postoje dve osnovne kategorije površinskih kopnenih voda imajući u vidu kretanje vode kao kriterijum za podelu:

TEKUĆE VODE podrazumevaju kopnene vode kod kojih se celokupna vodena masa neprekidno kreće u određenom pravcu. Po redosledu postanka to su: IZVORI, POTOCI, REČICE, REKE.

Pored ova 4 osnovna tipa tekućih voda izdvajaju se još i TERMALNE, MINERALNE I TERMO-MINERALNE VODE, kao i KANALI (kanal Dunav-Tisa-Dunav) kao veštačke tvorevine (objekti pravljeni u svrhu navodnjavanja).

U hidrografskom pogledu tekuće kopnene vode na teritoriji Srbije i Crne Gore pripadaju:

1) CRNOMORKOM SLIVU koji obuhvata reke koje se ulivaju u Dunav, kao glavnu arteriju ovog sliva u jugoistočnoj Evropi. Veće reke koje se ulivaju u Dunav na području Srbije i Crne Gore su: Sava (sa Drinom), Tisa (sa Begejom), Tamiš, Velika Morava (sa Južnom i Zapadnom Moravom), Timok kao i veliki broj manjih pritoka.

2) JADRANSKOM SLIVU koji obuhvata pojas Šarsko-Pindskog planinskog masiva i Metohije sa bogatom hidrografskom mrežom Belog Drima i Plavske reke. Na kraškom terenu ima relativno malo reka sa površinskim oticanjem kao što su npr. Morača (sa Zetom i Cijevnom), Rijeka Crnojevića, Crmnica, Karatuna i Bojana.

3) EGEJSKOM SLIVU kojem pripada relativno malo reka kao npr. Lepenac, Pčinja i Dragovištica (sa Božičkom i Ljubatskom rekom).

Hidrografsko čvorište Srbije i Crne Gore nalazi se na Kosovu, na planini Crnoljevi - Drmanska glava, 1364 m.n.v., odakle vode odlaze prema trima slivovima Srbije i Crne Gore.

STAJAĆE VODE podrazumevaju kopnene vode kod kojih vodeni pokreti nisu takvi da postoji kontinuirani tok u jednom pravcu, već samo talasi i strujanja. Tu spadaju: JEZERA (Palićko, Ludoško, Skadarsko, Crno jezero, Biogradsko, Plavsko, Jažinačko), BARE (Obedska, Carska), MOČVARE, RITOVI (Petrovaradinski, Gardinovački, Pančevački), TRESAVE - kao poseban tip močvarnih ekosistema (Vlasinska, Daićka, Crvena bara).

Pored prirodnih stajaćih voda postoje i veštačke, nastale kao rezultat čovekove aktivnosti. Tu spadaju: VIŠENAMENSKE AKUMULACIJE, RIBNJACI, VODE NASTALE U POSTUPKU MELIORACIJE U HIDROSISTEMU, KUBICI (POZAJMIŠTA), ISKOPI ZA PESAK, ŠLJUNAK, CIGLU, VODU, UGALJ, itd.

[Marko Vesic]

OSNOVNE KARAKTERISTIKE VEGETACIJSKOG DIVERZITETA SRBIJE I CRNE GORE

Potencijalna (primarna) vegetacija Srbije i Crne Gore tipološki je raznovrsna i sačinjena od velikog broja zajednica i viših vegetacijskih jedinica. Primera radi, na karti potencijalne vegetacije SFRJ, odnosno bivše Jugoslavije, koja je urađena u razmeri 1:1.000.000 (Fukarek, P., Jovanović, B., 1983) na kojoj su prikazane klimatogene, klimazonalne, klimaregionalne ili oroklimaksne zajednice, označene su ukupno 74 više sintaksonomske jedinice, od kojih je 49, ili blizu 70%, zastupljeno i na teritoriji Srbije i Crne Gore. Dakle, teritorija Srbije i Crne Gore odlikuje se velikom raznovrsnošću staništa i, uopšte raznolikim ekološkim prilikama, pa prema tome i raznovrsnim biljnim zajednicama, u odnosu na ostale delove bivše Jugoslavije, te predstavlja jedan od najznačajnijih evropskih centara vegetacijskog diverziteta.

Slično potencijalnoj i realna (recentna) vegetacija Srbije i Crne Gore karakteriše se visoko izraženim diverzitetom. Prema Prodromus-u fitocenoza SFR Jugoslavije (Jovanović, B., et al. 1986), od ukupno 750 vegetacijskih jedinica (32 klase, 63 reda, 157 sveza, 19 podsveza i 479 asocijacija) zabeleženih na teritoriji bivše Jugoslavije, na području Srbije i Crne Gore ima 459 različitih vegetacijskih jedinica ili 61% vegetacijske raznovrsnosti bivše SFRJ. Od ukupno 459 vegetacijskih jedinica karakterističnih za teritoriju Srbije i Crne Gore, na području Srbije prisutno je 372, dok je na području teritorije Crne Gore zabeleženo 130 vegetacijskih jedinica, pri čemu su 43 vegetacijske jedinice zajedničke.

Daleko realniju sliku o vegetacijskoj raznovrsnosti na području Srbije i Crne Gore pruža pregled pojedinačnih Prodromus-a biljnih zajednica Srbije i Crne Gore. U Prodromus-u biljnih zajednica Srbije (Jovanović, B., Jovanović-Dunjić, R., 1976) navodi se 360 različitih biljnih zajednica za teritoriju Srbije bez pokrajina. Ako se pri tome ima u vidu da je na prostorima Vojvodine i Kosova i Metohije (prema Prodromus-u biljnih zajednica SFRJ) konstatovano još 138 biljnih zajednica specifičnih samo za ova područja. Pored toga, u periodu od 1976. godine do danas opisano je ili zabeleženo za čitavo područje Srbije (sa pokrajinama) oko 50 novih fitocenoza. Prema tome, ukupan vegetacijski diverzitet teritorije Srbije čini 550 do 600 različitih biljnih zajednica.

U Prodromus-u biljnih zajednica Crne Gore (Blečić, V., Lakušić, R., 1976) navedene su 454 vegetacijske jedinice, tačnije 37 klasa, 53 reda, 97 sveza i 267 asocijacija. Valja napomenuti da su autori u ovaj Prodromus uvrstili i vegetaciju ruderalnih i segetalnih staništa, priobalnih područja kopnenih voda, primorskih slatina, makrofitsku flotantnu vegetaciju, submerznu vegetaciju slatkih, bočatih voda i Jadranskog mora.

Bogatstvo i specifičnosti ekosistemske raznovrsnosti teritorije Srbije i Crne Gore najbolje se mogu sagledati kroz pregled osnovnih tipova staništa (vegetacije ovog područja).

[Marko Vesic]

TIPOVI STANIŠTA NA TERITORIJI SRBIJE I CRNE GORE

U pregledu tipova staništa izložena je međunarodna standardizovana klasifikacija predeonih tipova ”CO(o)R(diantion of)IN(formation on)E(nvironment) Habitat Codes” - CORINE, (1990), svedena tj. dopunjena za teritoriju Srbije i Crne Gore. Ovom klasifikacijom svaki tip staništa ima svoj internacionalni kod (šifru) i naziv tipa staništa, što omogućava brzu i laku identifikaciju predeonih tipova.

1. MORSKA I PRIMORSKA (OBALNA) STANIŠTA

1.1. Otvorene vode mora: Pučina okeana i mora, kao i more iznad kontinentalnog šelta

1.2. Zatvorene vode mora: Zalivi i morski kanali, uvale i zatoni "fjordovi" i morski prolazi (Boka Kotorska)

1.3. Plimna ušća reka: Rukavci i tokovi reka niži od nivoa plime, uključujući vodu i korito rukavaca, tj. toka (npr. Ulcinj, Ada, delta Bojane)

1.4. Muljevite i peščane osečine: Mediolitoralne, pretežno ravne površine uglavnom bez vegetacije koje bar delimično plavi plima (npr. zaliv Solila u Tivatskom zalivu)

1.5. Slane i slatinske močvare, slane i slatinske utrine i slane i slatinske stepe: Staništa periodično plavljena plimnim vodama (Tivatski zaliv, Ulcinjske solane), kao i obalska i kontinentalna halofilna vegetacija (Slano Kopovo)

1.6. Obalske peščare i peščana žala: Sve peščane obale i primorske peščare nastale dejstvom vetra naseljene i vezane zajednicama maritimnih biljaka (Velika Ulcinjska plaža, Štoj, Jaz)

1.7. Šljunkovita žala: Pokrivena sitnim kamenom, nastala dejstvom talasa (Petrovac na moru, plaža u Baru, Žanjica)

1.8. Morski klifovi i kamenite obale: Izloženo vertikalno stenje uz samo more, kao i niske kamenite obale (ostrvo Sv. Nikola kod Budve, obala između Jaza i Budve, Petrovac).

1.9. Ostrvca, školji i hridi: U moru ili usred većih vodenih površina (Ulcinj, hrid Đeran)

2. KOPNENA VODENA STANIŠTA

2.1. Stajaće vode (slatke): Prirodna i veštačka (uključujući i akumulaciona) slatkovodna jezera, blata, bare, ribnjaci i veštački kanali

2.2. Stajaće vode (bočate): Slana jezera, poikilohaline bare i kanali na slatinama (npr. Melenci: jezero Rusanda; Ulcinj: Zogajsko blato)

2.3. Tekuće vode: Sve reke, rečice i potoci

3. ŽBUNASTA I TRAVNA STANIŠTA

3.1. Šibljaci, šikare, vrištine i klekovine: Na teritoriji Srbije i Crne Gore moguće je razlikovati dva osnovna, jasno izdiferencirana tipa

a) Šibljaci kontinentalnih brdsko-planinskih delova Srbije i Crne Gore - šibljaci jorgovana istočne Srbije, šibljaci ruja, gloga i trnjine, oštre kleke, kao i žbunaste formacije i šikare koje nisu trajni stadijum vegetacije.

b) subalpijske vrištine i klekovina borovnice i sibirske kleke na visokim posebno silikatnim planinama Srbije i Crne Gore, klekovina bora pretežno na krečnjačkim planinama, klekovina bukve, itd.

3.2. Tvrdolisno grmlje, gariga i makija: Mediteranska i submediteranska večnozelena, tvrdolisna vegetacija (makija, pseudomakija, bušljici), šikare i stadijumi prirodne obnove i degradacije ovih šuma (poluostrvo Luštica, ostrvo Sv. Nikola)

3.3. Frigana: (neadekvatan naziv za naše područje) obuhvata vegetaciju jastučastih, mirišljavih, bodljikavih termomediteranskih večnozelenih ili listopadnih niskih žbunića (vegetacija kamenjara na padinama Primorskih Dinarida i submediteransko zaleđe)

3.4. Suva travna staništa na krečnjacima i pseudostepa: Suva termofilna nizinska i brdska travna staništa na pretežno krečnjačkim podlogama, peskovima ili kamenjarima, kao i rubne formacije termofilnih šuma (npr. Ćemovsko polje)

3.5. Suva travna staništa na silikatima: Travna staništa na jako zakišeljenim podlogama; travna staništa na dekalcifikovanim peskovima, kao i na ultrabaznim silikatima (serpentinska staništa zapadne i jugozapadne Srbije, silikatna staništa u pobrđu južne Srbije)

3.6. Visokoplaninska i borealna travna staništa: Visokoplaninska (alpijska) i predplaninska (subalpijska) travna staništa (rudine), obično iznad gornje šumske granice (iznad 1800 m.n.v.) na različitim geološkim podlogama

3.7. Vlažne livade i visokotravne zajednice: Prirodne ili blago meliorirane vlažne ili zamočvarene dolinske livade

3.8. Mezofilna travna staništa: Pašnjaci i nizinske, brdske, predplaninske i planinske livade-košanice, uključujući i one na đubrenim i odvodnjavanim podlogama.

4. ŠUME

4.1. Širokolisne listopadne šume: Šume i šumarci od autohtonog listopadnog drveća sa ili bez večnozelenog širokolisnog drveća

4.2. Prirodne četinarske šume: Šume i šumarci od autohtonog četinarskog drveća (šume smrče, smrče-jele, omorike, belog i crnog bora, munike i molike)

4.3. Mešovite šume: Mešovite šume i šumarci od listopadnog i četinarskog drveća (šume bukve i jele na skoro svim našim višim planinama)

4.4. Aluvijalne i vrlo vlažne šume i šikare: Šumske formacije na aluvijalnim podlogama u poplavnim zonama reka, u močvarama i ritovima (poplavne šume vrbe i topole, poljskog jasena, crne johe, itd.)

4.5. Širokolisne večnozelene šume: Mediteranske šume u kojima preovlađuje širokolisno večnozeleno tvrdolisno drveće, pre svega hrast crnika (npr. zaliv Trašte i Luštica u Boki Kotorskoj), crnikine šume na severnim stranama Rumije i u kanjonu Cijevne, lovorove šume na ostrvima Skadarskog jezera

5. TRESAVE I MOČVARE

5.1. Visoke tresave: Jako zakišeljena staništa, sa mahovinama tresetnicama na kojima se javlja i raštrkano kržljavo grmlje. Nekadašnja Vlasinska tresava pripadala je ovom tipu, ali je danas potopljena, dok je Crno jezero na Durmitoru prelaznog tipa između visokih i niskih tresava

5.2. Ravne tresave: Tip vegetacije na ravnom ili blago nagnutom zemljištu koje se slabo cedi; u depresijama ili na mestima nekadašnjih planinskih jezera (npr. tresave oko Daićkog, Goveđeg, Visitorskog jezera, Ševarite lokve, itd.)

5.3. Barska rubna vegetacija: Tršćaci, veći ševari i šamkovi uz rubove jezera, reka i potoka, kao i uz bare i eutrofne močvare (Obedska bara, Carska bara, Ludaško jezero, Koviljski rit, itd.)

5.4. Ostale tresave i pištoljine: Manje tresave oko planinskih potoka, vegetacija oko pištoljina i izvora. Javlja se na svim našim planinama, ali najčešće na silikatnim

6. STENOVITA, SIPARSKA I PESKOVITA KOPNENA STANIŠTA

6.1. Sipari, osuljine i točila: Goli ili retko obrasli često pokretni kamenjari od izlomljenih i oburvanih komada kamenja različitih dimenzija, na strmim padinama, obično ispod okomitih stena u planinama i klisurama. Ovaj tip staništa javlja se u visokoplaninskim regionima krečnjačkih planina Srbije i Crne Gore

6.2. Stene i litice: Okomiti klifovi, blokovi kompaktnih stena i terasaste litice karakteristični kako za visokoplaninska područja iznad gornje šumske granice, tako i za klisure i kanjone

6.3. Večiti sneg i led: Ovaj tip staništa je izuzetno redak i javlja se samo na Durmitoru (lednik Veliki Namet) i minijaturni lednici na Prokletijama. Visokoplaninski snežanici mogu se shvatiti kao zamena ovog tipa staništa na teritoriji Srbije i Crne Gore

6.4. Kontinentalne peščare: Peščarska vegetacija u kontinentalnim krajevima na tipično dinskom reljefu (npr. Deliblatska peščara, Subotičko-Horgoška i Kladovska peščara)

6.5. Pećine: Na teritoriji Srbije i Crne Gore pećine, jame i ponori naročito su brojni u karstnim predelima

7. POLJOPRIVREDNA I POTPUNO VEŠTAČKA STANIŠTA

Predeli na kojima je prirodna vegetacija potpuno zamenjena radi poljoprivrede, urbanizacije i industralizacije.

7.1. Jako đubrene, veštački sejane

7.2. Njive

7.3. Voćnjaci, gajevi, zasadi i plantaže topola ili egzotičnog drveća

7.4. Drvoredi, živice, mali gajevi i zabrani

7.5. Gradski parkovi i veći vrtovi

7.6. Gradske i industrijske zone

7.7. Đubrišta, ruderalni i narušeni (raskopani) tereni

7.8. Rudarska okna i druga veštačka podzemna staništa

[Marko Vesic]

CENTRI EKOSISTEMSKOG DIVERZITETA SRBIJE I CRNE GORE

U skladu sa značajem ekosistemske raznovrsnosti kao sistema povezanih izvornih ekosistema i prirodnih (ali i veštački stvorenih) ekotona, kao najznačajniji centri ekosistemskog diverziteta u SR Jugoslaviji mogu se označiti predeli sa izraženom orografijom, dakle raznovrsnim abiogenim a sa tim u vezi i heterogenim ekološkim karakteristikama. To su, na prvom mestu, planinske oblasti naše zemlje koje se odlikuju velikim dijapazonom nadmorskih visina i manje više pravilnom smenom različitih ekosistema duž visinskog gradijenta, od podnožja do najviših planinskih vrhova. Dakle planinski masivi kao što su Prokletije, Šar-planina, Kopaonik, Durmitor, Komovi, Bjelasica, Orjen, Stara planina, Tara, itd. mogu se označiti ne samo u regionalnim i nacionalnim, već i u globalnim razmerama kao najveći centri biološke raznovrsnosti na teritoriji Srbije i Crne Gore. Naravno, ne treba izgubiti iz vida i predele, prostorno relativno male i ograničene kao što su npr. Deliblatska peščara, Obedska i Carska bara, Koviljski rit, Slano Kopovo, itd. koji predstavljaju skup ekosistema i ekotona od posebnog značaja za očuvanje flore i faune, a samim tim i kao centara ekosistemskog diverziteta naše zemlje.

[Marko Vesic]

OSETLJIVI - FRAGILNI EKOSISTEMI SRBIJE I CRNE GORE

Posebna grupa ekosistema kojima se danas sve više poklanja pažnja, su tzv. fragilni ekosistemi. To su ekosistemi koji pod uticajem različitih negativnih antropogenih uticaja trpe trajne, a često ireverzibilne promene koje dovode do menjanja florističkog i faunističkog sastava, poremećaja cenotičkih odnosa i sa tim u vezi funkcionisanja datog ekosistema. Jednom rečju, takvi ekosistemi gube svoje prirodne odlike i pretvaraju se u različite degradacione stadijume, čime se trajno gubi izvorna biološka raznovrsnost koja ih je karakterisala.

To znači da u procesima degradacije fragilnih ekosistema nestaju mnoge, po pravilu ugrožene biljne i životinjske vrste značajne za regionalni ali i globalni genofond i biodiverzitet. U grupu fragilnih ekosistema SRJ ulaze sledeći tipovi:

1) Visokoplaninski ekosistemi iznad gornje šumske granice koji obuhvataju izvorne alpijske stene, kamenjare, rudine i snežanike

2) Subalpijska zona ekosistema klekovine (bora krivulja)

3) Gornja granica šumskih ekosistema

4) Planinski i visokoplaninski ekosistemi tresetišta

5) Oligotrofna glacijalna jezera

6) Stepski ekosistemi

7) Mali vodeni ekosistemi eutrofnog tipa (bare, močvare, pištoljine, lokve)

8) Ekosistemi morskih peščanih obala

9) Ekosistemi sedrenih naslaga (duž oligotrofnih rečnih tokova u brdskim i planinskim tokovima)

[Marko Vesic]

STANJE I UGROŽENOST

Bez obzira na izuzetno visok stepen ekosistemskog diverziteta, recentna vegetacija, a samim tim i ekosistemi Srbije i Crne Gore, danas su u velikoj meri ugroženi. Naravno, stepen ugroženosti pojedinih vegetacijskih oblika (ekosistema) nije isti i zavisi pre svega od vrste i intenziteta antropozoogenog pritiska, prostornog položaja (pristupačnosti) i ekonomskog interesa čoveka za njihovu eksploataciju.

U tom pogledu najugroženija je, bez sumnje, šumska vegetacija, kako lišćarskog, tako i četinarskog tipa iz vegetacijskih klasa: Quercetea ilicis, Querco-Fagetea, Vaccinio-Picetea i Erico-Pinetea. Inače, poznata je činjenica da bi ovi vegetacijski tipovi, zajedno sa ostalim, manje zastupljenim tipovima higrofilne vegetacije iz klasa Alnetea glutinosae i Salicetea purpurae, kao i šumo-stepskom vegetacijom iz sveze Aceri tatarici-Quercion, zauzimali po potencijalu 85% ukupne teritorije Srbije i Crne Gore.

Međutim, usled intenzivne i često nerazumne i neplanske eksploatacije u daljoj i bližoj prošlosti, šumska vegetacija je danas svedena na jedva 27% od ukupne površine naše zemlje, sa uočljivom tendencijom daljeg smanjivanja i progresivne degradacije.

Pri tome su naročito mediteranske tvrdolisne večnozelene šume hrasta crnike iz klase Quercetea ilicis u tolikoj meri uništene, degradovane i pretvorene u vegetaciju makije, garige i kamenjara, da danas predstavljaju pravu retkost u mediteranskom pojasu Crne Gore. Očuvanih šuma hrasta crnike danas praktično nema, sem nekoliko preostalih grupa stabala ili šumaraka. Zahvaljujući posleratnoj zabrani kozarstva neke submediteranske šume su se obnovile, tako da danas niske šume i šikare dominiraju našim primorjem, sa ohrabrujućim naznakama progradacije ka pravim šumama.

Nizijske šume hrasta lužnjaka iz sveze Quercion roboris, verovatno su najviše eksploatisan tip listopadnih šuma u našoj zemlji. Danas ih ima u nekoliko malobrojnih rezervata i zabrana (Šalinački lug), kao kompleksima relativno očuvanih starih šuma. Međutim, njihovo podmlađivanje i obnova su danas u velikoj meri otežani zbog različitih melioraciono-irigacionih radova ili izgradnje nasipa uz same obale reka. Takođe je velika ugroženost prirodnih poplavnih šuma koje se zamenjuju plantažama brzorastućih vrsta (kanadska topola) koje ni izdaleka ne mogu da zamene autohtone plavne šume.

Šumska zona hrastova sladuna i cera pobrđa Srbije i Crne Gore iz sveze Quercion frainetto dugo je bila izložena totalnim sečama i pretvaranju u obradive površine. Prirodna obnova ovih šuma teče sporo zbog nepovoljnih klimatskih uslova koji se karakterišu sušnim ili polusušnim periodom.

Četinarska zona vegetacijske sveze Vaccinio-Piceion Srbije i Crne Gore je ograničena na planinsko-subalpijske regione, a u najvećem procentu četinarske šume čine gornju šumsku granicu na našim visokim planinama. Ove su šume izuzetno osetljive na eksploataciju i nemoguće ih je obnavljati. To su tamne četinarske smčeve ili jelovo-smrčeve šume. Najbolji pokazatelji njihove narušenosti i osetljivosti su velike površine pod pašnjacima koji su nastali na račun ovih šuma, kao i visokoplaninske goleti i erozivna područja ispod gornje šumske granice. Daleko je teža situacija sa četinarskim šumama subalpijske zone i gornje šumske granice koju izgrađuju endemoreliktni četinari Pinus peuce i Pinus heldreichii. Ove šume se razvijaju u subalpijskim regionima Srbije i Crne Gore na planinama koje su pod uticajem mediteranske klime (Prokletije, Šar-planina, Durmitor, Orjen, Rumija). Posle seče ovih šuma, obnova je nemoguća uglavnom zbog nepovoljnih klimatskih uslova.

Pored šumske, izuzetno visok stepen ugroženosti uočljiv je u stepskoj vegetaciji iz klase Festucetea vaginatae čije se malobrojne preostale površine, kao svojevrsni refugijumi kserotermnih relikata i panonskih endemita, nalaze pod velikim udarom poljoprivredne proizvodnje ili neracionalnog i ekološki neopravdanog pošumljavanja. Svedeni samo na male fragmente obodnih delova Fruške Gore, Deliblatske peščare i Vršačkog brega, ovi ekosistemi se danas nalaze na granici potpunog iščezavanja sa područja Srbije i Crne Gore.

Vegetacija kontinentalnih (pre svega Vojvođanskih) slatina iz klasa Thero-Salicornietea i Festuco-Puccinellietea dovedena je danas na granicu iščezavanja jer su staništa na kojima se nalaze ovi tipovi vegetacije, sem toga što su i prostorno ograničena na veoma male fragmente, ugrožena meliorativnim zahvatima, prekomernom ispašom i izgradnjom ribnjaka ili saobraćajnica. Ovi izuzetno retki i specifični ekosistemi panonskog tipa imaju neznatan ekonomski, ali veliki naučni (ekološki) značaj kao poslednji preostali kontinentalni refugijumi halofitske flore na teritoriji Srbije i Crne Gore.

Hidrofilna i higrofilna vegetacija, odnosno ekosistemi bara, močvara i ritova obuhvaćena klasama Phragmitetea, Lemnetea, Potametea, spada u kategoriju najugroženijih oblika vegetacije SRJ. Dalje isušivanje, nitrifikacija, eutrofizacija i melioracija malobrojnih preostalih "oaza" sa ovim tipovima vegetacije preti da ozbiljno i nepovratno ugrozi i redukuje izuzetan floristički, faunistički i ekosistemski diverzitet kojim se ova staništa odlikuju.

Vegetacija, odnosno ekosistemi planinskih tresava iz klase Scheuchzerio-Caricetea fuscae kao jedan od najznačajnijih refugijuma borealnih relikata na Balkanskom poluostrvu, predstavlja tipičan primer fragilnih ekosistema na području Srbije i Crne Gore. Ugrožava ih, pre svega, legalna i nelegalna eksploatacija treseta, razvoj planinskog turizma, melioracija i irigacija, kao i nitrifikacija odnosno eutrofizacija usled zagađivanja organskim otpadom.

[Marko Vesic]

ZAŠTITA PRIRODNIH DOBARA NA NACIONALNOM NIVOU

Zakonom o zaštiti životne sredine Srbije (Službeni glasnik RS, br. 66/91) definisane su kategorije zaštićenih Prirodnih dobara, koje su usklađene sa kategorijama koje propisuje IUCN - Međunarodna Unija za Zaštitu Prirode. Prema ovom Zakonu u Srbiji se utvrđuju sledeće kategorije zaštićenih prirodnih dobara:

1) NACIONALNI PARK je veće područje sa prirodnim ekosistemima visoke vrednosti u pogledu očuvanosti, složenosti građe i biogeografskih obeležja, sa raznovrsnim oblicima izvorne flore i faune, reprezentativnim fizičko-geografskim objektima i pojavama i kulturno-istorijskim vrednostima i predstavlja izuzetnu prirodnu celinu od nacionalnog značaja.

a) Na teritoriji Srbije do sada je proglašeno 5 Nacionalnih parkova: TARA, KOPAONIK, ŠAR PLANINA, FRUŠKA GORA, ĐERDAP.

b) Na teritoriji Crne Gore do sada je proglašeno 4 Nacionalna parka: DURMITOR, BIOGRADSKA GORA, LOVĆEN, SKADARSKO JEZERO.

2) PARK PRIRODE je područje dobro očuvanih prirodnih svojstava voda, vazduha i zemljišta, preovlađujućih prirodnih ekosistema i bez većih degradacionih promena predeonog lika i u celini predstavlja značajan deo očuvane prirode i zdrave životne sredine.Na teritoriji Srbije do sada je proglašeno 13 Parkova prirode, od kojih su najpoznatiji: STARA PLANINA, SIĆEVAČKA KLISURA, VRŠAČKE PLANINE, GORNJE PODUNAVLJE, PALIĆ, itd.

3) PREDEO (PREDEO NAROČITE PRIRODNE LEPOTE I PREDEO IZUZETNIH ODLIKA) je relativno manje područje, živopisnih pejsažnih obeležja, nenarušenih primarnih vrednosti predeonog lika sa prisustvom oblika tradicionalnog načina života i kulturnih dobara, a takođe i zaštićena okolina nepokretnih kulturnih dobara. Do sada je na teritoriji Srbije proglašeno 13 predela i to su npr.: DOLINA PČINJE, MIRUŠA, KLISURA REKE GRADAC.

4) REZERVAT PRIRODE (OPŠTI) je izvorni ili neznatno izmenjeni deo prirode, osobitog sastava i odlika biljnih i životinjskih zajednica, kao delova ekosistema, namenjenih prvenstveno održavanju genetskog fonda. REZERVAT PRIRODE (SPECIJALNI) je predeo u kome je posebno izražena jedna ili više prirodnih vrednosti koje treba posebno štititi ili prirodnih pojava koje treba pratiti ili usmeravati. Od ukupno 73 rezervata prirode, navešćemo samo neke: ŠALINAČKI LUG, DELIBLATSKA PEŠČARA, OSTROZUB, RTANJ, RUGOVSKA KLISURA, DAJIČKO JEZERO, JELAŠNIČKA KLISURA, LUDAŠKO JEZERO, STARI BEGEJ-CARSKA BARA, OBEDSKA BARA, KOVILJSKO-PETROVARADINSKI RIT, ZASAVICA, SELEVENJSKE PUSTARE, KLISURA REKE UVAC, KLISURA REKE TREŠNJICE.

5) SPOMENIK PRIRODE je prirodni objekat ili pojava, fizički jasno izražen i prepoznatljiv, reprezentativnih geomorfoloških, geoloških, hidrografskih, botaničkih i drugih obeležja, po pravilu atraktivnog i markantnog izgleda ili neobičnog načina pojavljivanja kao i ljudskim radom formirana botanička vrednost (pojedinačna stabla, drvoredi, parkovi, arboretumi, botanička bašta i dr.), ukoliko ona ima poseban značaj. Takvih objekata na teritoriji Srbije do sada ima 256 i to su npr.: BOTANIČKA BAŠTA "JEVREMOVAC", BANJIĆKA ŠUMA, STABLO KOD MILOŠEVOG KONAKA, PETNIČKA PEĆINA, RESAVSKA PEĆINA, ĐAVOLJA VAROŠ, VRELO MLAVE, KANJON LAZAREVE REKE, PRIZRENSKA BISTRICA, itd.

6) PRIRODNE RETKOSTI su biljne ili životinjske vrste, ili njihove zajednice kojima je ugrožen opstanak u prirodnim staništima ili im populacije brzo opadaju, a područje rasprostranjenja se smanjuje, ili su retke po rasprostranjenju, kao i vrste koje imaju poseban značaj sa ekološkog, biogeografskog, genetskog, privrednog, zdravstvenog i drugog stanovišta.

Na osnovu Uredbe o zaštiti prirodnih retkosti (Službeni glasnik republike Srbije br. 50/93), lista vrsta koje uživaju potpunu zaštitu broji 215 vrsta vaskularnih biljaka, kao i 427 vrsta životinja.

Na osnovu Uredbe o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune (Glasnik republike Srbije od 8. aprila 2005 god. Br 31), lista biljaka koje uživaju delimičnu zaštitu broji 157 biljnih vrsta.

[Marko Vesic]

VAŽNIJI MEĐUNARODNI PROGRAMI I INICIJATIVE ZA ZAŠTITU I OČUVANJE BIODIVERZITETA, ODNOSNO PRIRODNIH VREDNOSTI OD ZNAČAJA ZA NJEGOVO OČUVANJE

GLOBALNE INICIJATIVE: Pored međunarodnih konvencija i sporazuma, koji sadrže spiskove vrsta, jedan broj međunarodnih inicijativa takođe je od značaja za očuvanje biološke raznovrsnosti na globalnom nivou prilagođen je i razvijen 1994. od strane Komisije IUCN za nacionalne parkove i zaštićena područja:

PROGRAM: ČOVEK I BIOSFERA (UNESCO's Man and Biosphere Programme), skr. MAB, UNESCO, (Pariz, 1970.), razvija prirodnjačku i sociološku osnovu za racionalno korišćenje i očuvanje resursa biosfere, kroz posebne mere, kao što je stvaranje svetske mreže rezervata biosfere. U ovaj program za sada je sa teritorije Crne Gore uvršten DURMITOR SA KANJONOM REKE TARE. U okviru ovog programa, koji objedinjava zaštitu biodiverziteta, kulturnih vrednosti i ekonomskog razvoja određenog područja, Zavod za zaštitu prirode Republike Srbije je izradio stručnu osnovu i predlog na osnovu kojeg je 2001. godine Park prirode Golija upisan u listu rezervata biosfere kao "GOLIJA - STUDENICA". U okviru istog programa, Zavod je pripremio predlog projekta «Potencijalna mreža rezervata u Srbiji» sa naznačenih deset područja. Za rezervate biosfere predloženi su:

1. NACIONALNI PARK ĐERDAP

2. NACIONALNI PARK ŠAR PLANINA,

3. PARK PRIRODE STARA PLANINA

4. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE OBEDSKA BARA

5. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE DELIBLATSKA PEŠČARA

6. PROKLETIJE

7. KUČAJSKE PLANINE

dok su u postupku proglašenja:

1. NACIONALNI PARK TARA

2. GORNJE PODUNAVLJE.

KONVENCIJA O SVETSKOJ BAŠTINI (Convention concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage   World Heritage Convention) 1975, UNESCO, Pariz, štiti kulturno i prirodno nasleđe od izuzetne svetske vrednosti kroz, između ostalog, popisivanja mesta svetske baštine (World Heritage Sites). U okviru konvencije o svetskoj prirodnoj baštini, u listu je do sada uključen samo KANJON REKE TARE. Zavod za zaštitu prirode Republike Srbije je pripremio stručnu osnovu predloga za nominaciju pet zaštićenih dobara u Srbiji za upis u listu svetske prirodne baštine:

1. NACIONALNI PARK ĐERDAP

2. NACIONALNI PARK ŠAR PLANINA

3. NACIONALNI PARK TARA

4. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE DELIBLATSKA PEŠČARA

5. SPOMENIK PRIRODE ĐAVOLJA VAROŠ

KONVENCIJA O PODRUČJIMA VODENIH STANIŠTA OD MEĐUNARODNOG ZNAČAJA NAROČITO KAO STANIŠTA PTICA (Convention on Wetlands of International Importans Especialy as Waterfowl Habitat - Ramsar Convention) 1975, Gland, obezbeđuje očuvanje područja vodenih staništa, naročito onih koja su od međunarodnog značaja, podstičući između ostalog, mudro korišćenje, međunarodnu saradnju i stvaranje rezervata. To je jedna od retkih međunarodnih konvencija koju je Srbija i Crna Gora “ratifikovala” (održan je kontinuitet SR Jugoslavije kao zemlje članice), a od specifičnog je značaja za očuvanje biodiverziteta (ne samo ptica). U Srbiji i Crnoj Gori do sada u ovaj program su uvrštena sledeća područja:

1. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE LUDAŠKO JEZERO (OD 1977)

2. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE OBEDSKA BARA (OD 1977)

3. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE STARI BEGEJ-CARSKA BARA (OD 1996)

4. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE SLANO KOPOVO (OD 2004)

5. NACIONALNI PARK SKADARSKO JEZERO

U toku je priprema dokumentacije za nominaciju sledećih područja:

1. LABUDOVO OKNO

2. PEŠTERSKO POLJE

Takođe, pokrenuta je inicijativa za nominaciju sledećih zaštićenih prirodnih dobara kao novih Ramsarskih područja:

1. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE GORNJE PODUNAVLJE

2. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE KOVILJSKO-PETROVARADINSKI RIT

3. SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE ZASAVICA

SVETSKA STRATEGIJA ZA ZAŠTITU I TRAJNU ODRŽIVOST ŽIVLJENJA (BRIGA ZA ZEMLJU: World Conservation Strategy, and the subsequent Strategy for Sustainable Living - Caring for the Earth) u zajedničkoj organizaciji IUCN, UNEP i WWF, stara se o strategiji mreže za očuvanje prirodnih vrednosti i praksu, radi (1) održavanja osnovnih ekoloških procesa i sistema koji omogućuju življenje; (2) očuvanja genetičkog diverziteta i (3) obezbeđivanja trajno održivog korišćenja vrsta i ekosistema.

KONVENCIJA O BIOLOŠKOJ RAZNOVRSNOSTI (Convention on Biological Diversity) 1993, ima za cilj očuvanje biološke raznovrsnosti, trajno održivo korišćenje njegovih komponenata i pravednu i ravnopravnu raspodelu koristi od upotrebe genetičkih resursa.

[Marko Vesic]

NEOPHODNE MERE ZAŠTITE EKOSISTEMSKOG DIVERZITETA SRBIJE I CRNE GORE

Imajući u vidu sve navedene pokazatelje o raznovrsnosti, specifičnostima, kao i značaju flore i vegetacije Srbije i Crne Gore, kao i uočene negativne tendencije u pogledu njene sve veće ugroženosti, nameće se potreba za hitno definisanje i striktno sprovođenje novih mera u cilju njihove zaštite i očuvanja. Predlog novih mera za zaštitu flore, vegetacije i ekosistema Srbije i Crne Gore može se definisati na sledeći način:

1) Sačiniti i publikovati "Crvenu listu Flore Srbije i Crne Gore" i "Crvenu listu Faune Srbije i Crne Gore" sa međunarodno definisanim kategorijama ugroženosti za svaku pojedinačnu vrstu.

2) Nastaviti i intenzivirati rad na projektu "Crvena knjiga Flore Srbije", pokrenuti rad na projektu "Crvena knjiga Faune Srbije" i pokrenuti realizaciju istih projekata na području Crne Gore ili Srbije i Crne Gore u celini.

3) Kartirati vrste flore, faune, mikološke, itd. oblasti koje su od međunarodnog značaja, ili su globalno, regionalno ili lokalno ugrožene.

4) Definisati parametre za formiranje jedinstvenog informacionog sistema o ugroženoj flori, fauni i vegetaciji Srbije i Crne Gore.

5) Po hitnom postupku predložiti za zakonsku zaštitu čitav niz vrsta flore, faune i gljiva sa područja Srbije i Crne Gore za koje se pouzdano zna da su ozbiljno ugrožene ili su pred iščezavanjem, a istovremeno nisu do sada bile obuhvaćene postojećom Zakonskom zaštitom.

6) Definisati objekte, parametre i lokalitete za uspostavljanje dugoročnog monitoring sistema praćenja ugroženih i značajnih organskih vrsta u Jugoslaviji.

7) Hitno organizovati i započeti sprovođenje programa "ex situ" zaštite florističkog i faunističkog diverziteta (botaničke bašte i vrtovi, zoološki vrtovi, banke gena i semena, kultura tkiva, itd.).

8) Razvijati i naučno usavršavati već postojeće i definisati nove programe i konkretne akcije reintrodukcije biljnih i životinjskih vrsta na prirodna staništa sa kojih su iščezle.

9) Doneti propise kojima se reguliše uvođenje alohtonih vrsta u prirodne ekosisteme Srbije i Crne Gore.

10) Jasno definisati i beskompromisno sprovoditi najstrožu kaznenu politiku prema svim oblicima uništavanja i eksploatacije zaštićenih prirodnih retkosti.

11) Zaustaviti "plansku" i sankcionisati "neplansku" seču šuma na čitavoj teritoriji Srbije i Crne Gore.

12) Intenzivirati akcije i hitno pripremiti nove programe pošumljavanja i sanacije erodiranih područja.

13) Pokrenuti postupak za reaktiviranje i završetak projekta vegetacijske karte Srbije i Crne Gore.

14) Intenzivirati rad na predlaganju i konkurisanju za uključenje prirodnih dobara Srbije i Crne Gore u međunarodne programe zaštite.

[Marko Vesic]

ZAŠTITA PRIRODNIH DOBARA NA NACIONALNOM NIVOU

                                                               SRBIJA CRNA GORA

NACIONALNI PARK                                                   5      4

PARK PRIRODE                                                     13 /

PREDEO                                                             13 /

REZERVAT PRIRODE                                             73 4

SPOMENIK PRIRODE                                            256 51

PODRUČJA OD KULTURNOG I ISTORIJSKOG ZNAČAJA      31 /

PRIRODNE RETKOSTI - BILJNE VRSTE                    215 57

PRIRODNE RETKOSTI - ŽIVOTINJSKE VRSTE            427 314

UKUPNO ZAŠTIĆENIH PRIRODNIH DOBARA U SRBIJI   1033

UKUPNO ZAŠTIĆENIH PRIRODNIH DOBARA U CRNOJ GORI 430

UKUPNO ZAŠTIĆENIH PRIRODNIH DOBARA U SCG                                 1463

UKUPAN PROCENAT ZAŠTIĆENE TERITORIJE (3,3) 6,6% (6,2) 8,0%

UKUPAN PROCENAT ZAŠTIĆENE TERITORIJE U SVETU 3,0%