Prvi svjetski rat i slom liberalne civilizacije

[Grizzly Adams]

Piše: Borislav Ristić

 

Već je primjećeno kako se u Hrvatskoj začuđujuće malo pažnje posvećuje stotoj obljetnici početka Prvog svjetskog rata. Ako se i govori i piše o tome, onda su prije vidljive naslage nerazumijevanja, stereotipi i predrasude, koje su određene onim što se desilo nakon toga, nego što bismo dobili uvid u situaciju koja je determinirala događaje koji su doveli do rata. Međutim, možda to i nije toliko čudno imajući u vidu da danas, kako se čini, živimo u jednom posve drugom svijetu od svijeta kakav je bio do kolovoza 1914. Cjelokupni naš svjetonazor oblikovan je onim što se dogodilo nakon Prvog svjetskog rata, tako da se teško možemo i ponadati da bismo mogli razumjeti svijet kakav je bio prije toga, a time i uzroke koji su doveli do Velikog rata. Tome u prilog kao da govori i okolnost da se povijesničari koji se bave tim razdobljem gotovo jednoglasno slažu u tome da se Prvi svjetski rat i ono što je on proizveo jako teško može svesti na svoje uzroke. Bilo je to više kao grom iz vedroga neba, nego kao djelo nekakvog razvidnog uzročno-posljedičnog lanca događaja.

S druge strane, što ako je naš današnji svijet na odlučujući način oblikovan podzemnim silnicama koje su i dovele do toga rata, te bez razumijevanja tih silnica ne možemo razumjeti niti svijet u kome danas živimo? Što ako još uvijek živimo pod dugom sjenkom Prvog svjetskog rata i agende koja je do njega dovela? Mi bez problema na Drugi svjetski rat, bar od 1933. godine, gledamo kao na nešto što je bila prirodna posljedica totalitarnih ideologija koje su ga proizvele. Mnogi će pak reći, i neće bitno pogriješiti, da zametke Drugog svjetskog rata možemo pronaći već u Versailleskom mirovnom ugovoru, kojim je bitno promijenjen odnos snaga na europskom kontinentu. Tako će francuski povjesničar François Furet reći za novi europski poredak, koji 1919. stvaraju sile pobjednice, da je "još luđi od onoga koji je doveo do Prvog svjetskog rata". Međutim, tu vrstu jasne ideološke determinacije događaja koji su doveli do Prvog svjetskog rata, nije tako lako utvrditi. Jaz koji dijeli svijet prije od onoga poslije previše je dubok da bi ga išta moglo prevazići. Ako pokušamo takvo što, prije ćemo naići na diplomatske i dvorske intrige, zavjere opskurnih i marginalnih grupa, ali ne i čvrsti skup ideja koji bi mogao prouzročiti katastrofu koja se desila.

Sveta alijansa i liberalna era

Europa je do pucnja u Sarajevu i lavine koja je pokrenula čudan i koban sklop događaja potom, uz povremene kratkotrajne prekide, od kraja napoleonskih ratova 1814., dakle, punih sto godina, uživala u relativnom miru i blagostanju koje on donosi. Pobjednička antinapoleonska koalicija, sastavljena od konzervativnih europskih monarhija – Austro-Ugarske, Njemačke i Rusije – slomila je Napoleonov revolucionarni pohod po Europi, kojim je on htio ideje jakobinskog republikanizma posijati po europskom tlu. Taj plan je neslavno propao, a Europa je, pod okriljem tzv. Svete alijanse, poživjela sto godina mira i prosperiteta, u kojima je uživala sve blagodeti "liberalne ere". Pobijedile su ideje i snage koje je prizivao Edmund Burke, a ne one koje u prizivali francuski revolucionari i njihovi simpatizeri, poput Thomasa Paynea i Benjamina Franklina. Pobijedila je konzervativna Europa, a revolucionarne ideje i pokreti bili su, činilo se, definitivno poreženi.

Duh trgovine i znanosti obuzeo je nacije, a ratnička etika, radikalne ideologije i politički mesijanizam činili su se stvarima prošlosti, koje su mogli uzdizati samo marginalci i ekscentrici, poput Thomasa Carlylea, Friedricha Nietzschea ili Karla Marxa – tek neugodnim ekscesom i buncanjem luđaka, kojemu ne treba pridavati preveliki značaj. Epohom su, čak i u antiliberalnoj i etatističkoj Francuskoj, zavladali liberalni duhovi i veliki protivnici jakobinskog radikalizma, poput Alexisa de Tocquevillea, Benjamina Constanta i Françoisa Guizota. Tako Constant u svom djelu O osvajačkom duhu i uzurpaciji u odnosu na europsku civilizaciju, kritizirajući napoleonski revolucionarni belicizam, odaje pohvalu trgovačkoj civilizaciji devetnaestoga stoljeća: "Jedini cilj modernih nacija jest mir, s mirom i blagostanje, a kao izvor blagostanja privreda. Rat svakim danom postaje sve nedjelotvornijim sredstvom za postizanje toga cilja. Izgledi koje on nudi niti pojedincima niti nacijama više ne pružaju pogodnosti koje bi se mogle mjeriti s rezultatima mirnodopskoga rada i uredne razmjene... Rat je, dakle, izgubio svoju čar, kao i svoju korisnost. Da mu se oda, čovjeka više ne navodi ni interes ni strast."

Kao što bilježe kroničari toga doba, čovjek trgovačke civilizacije devetnaestoga stoljeća – kojoj su njeni radikalski neprijatelji dali danas proskribirano ime kapitalizma – mogao je proživjeti cijeli svoj vijek a da ne primjeti državu, osim ako bi napravio kakvo krivično djelo. Nisu vam bili neophodni osobni dokumenti, mogli ste putovati po Europi bez putovnice ili vize, mogli ste ostati živjeti u stranoj zemlji bez prijave policiji i posebne dozvole o boravku. Nisu postojale carinske barijere, pa se strana roba prodavala pod istim uvjetima pod kojima i domaća, što je znatno unaprijedilo standard građana. Centralne banke su još uvijek postojale samo u bizarnim pamfletima, poput Komunističkog manifesta, inflacije nije bilo, svoj novac ste mogli mijenjati za bilo koju drugu valutu. Ako biste željeli pokrenuti kakav posao za to vam nije bilo potrebno odobrenje države, niti bi vas država drala visokim porezima. Porezi su bili niski, država gotovo neprimjetna u životima ljudi, politički sustav umjeren i stabilan. Ljudi su se mogli okrenuti svojoj osobnoj sreći i napretku. Cvjetale su znanost i trgovina. Najvažniji događaji epohe bili su razni sajmovi znanosti i tehnike, od Beča do Pariza i Berlina. Uvjeti života čovjeka s početka 19. stoljeća nisu se puno razlikovali od uvjeta u kojima je živio srednjovjekovni ili čak antički čovjek. Međutim, u narednih stotinu godina su se uvjeti života toliko promijenili da je prosječan čovjek s početka dvadesetog stoljeća uživao u većim udobnostima nego nekakav knez sto godina ranije. Životni vijek se produžava, smrtnost novorođenčadi drastično se smanjuje, zarazne bolesti koje su do jučer desetkovale stanovništvo nestaju. Radnička klasa u samo jednoj generaciji osjeća nevjerojatno poboljšanje svog blagostanja, tako da povremeni usamljeni pokliči zatočnika revolucije, koji dolaze uglavnom od intelektualaca, ostaju bez odjeka. Čak se i nominalno revolucionarne i socijalističke partije odriču revolucije i pristaju na učešće u parlamentarnom životu. Kapitalizam i slobodna trgovina su u tijeku jednog životnog vijeka gotovo do neprepoznavanja unaprijedili ljudske živote i preobrazili lice zemlje.

Od najvećeg je značaja pritom još jednom podvući da je politički ustroj Europe bio definiran pobjedom konzervativnih europskih sila. Revolucionarni val s kraja osamnaestoga stoljeća bio je ukroćen i tek bi povremeno izbio na površinu, e da bi ubrzo bio obuzdan. Velika Britanija se držala po strani od događaja na Kontinentu, okrenuta također trgovini sa svojim kolonijama, koje doživljavaju pravi civilizacijski skok iz Kamenog doba u moderni svijet. Rusija pod premijerom Stolipinim sprovodi agrarnu reformu i kreće putem tržišnih reformi i kapitalizma, kao i Njemačka koja se ujedinjuje pod Bizmarckom i doživljava industrijski bum. Uslijed sprovođenja ovih reformi, Rusija, Njemačka i Austrougarska, već na prijelomu stoljeća doživljavaju takav ekonomski bum da prijete da će ekonomski prestići nekada daleko razvijeniju Veliku Britaniju, u kojoj je tijekom 19. stoljeća, pod utjecajem utilitarističkog učenja, primjetno opadanje načela laissez-fairea, a sve veći upliv ideja kontrole i regulacije. Da nije bilo Prvog svjetskog rata to bi se zasigurno i desilo.

Obnova jakobinske koalicije i početak Velikog rata

I upravo je to trenutak u kojem Velika Britanija, pored onih geopolitičkih (o kojima vrlo inspirativno piše politolog Marko Pejković u svom radu "Geopolitika rusko-njemačkih odnosa uoči Prvog svjetskog rata"), dotad uljuljkana u svojoj samodopadnosti i izolacionizmu (splendid isolation), počinje skretati svoju politiku ka događanjima na Kontinentu, s ciljem narušavanja savezništva konzervativnih europskih sila i stvaranja neprijateljstva među njima. Najvažniji joj je cilj, dakle, raskinuti čvrsto savezništvo Rusije i Njemačke. Za to poduzeće će joj, pored diplomatskih i standardnih obavještajnih aktivnosti, najbolje poslužiti otrov revolucije i poticanja marginalnih radikalnih grupa i pokreta, od kojih od najvećeg značaja postaju odiozne ideologije poput panslavizma i pangermanizma, koje između Rusa i Nijemaca siju zlo sjeme mržnje i šovinizma. Doskora marginalan i gotovo nezamisliv među pripadnicima germanofilne ruske elite, panslavizam i germanofobija uskoro postaju dijelom državnog programa Ruskog carstva. Diplomatski odnosi Njemačke i Rusije nakon Bismarckova umirovljenja se pogoršavaju. Međutim, budući je u Njemačkoj vrijedio Bismarckov naputak da "Engleska nikad ne može računati na njemačko savezništvo protiv Rusije", bilo je izglednije pridobiti Rusiju za savezništvo s Engleskom protiv Njemačke. Revolucionarne nacije, Engleska i Francuska, stupaju u savezništvo (Antanta) protiv sila Svete alijanse i na europskome tlu prodaju staru političku robu iz svoje kuhinje – ideologiju i revoluciju. Prijelomni događaj, koji će "europski građanski rat" učiniti sasvim izvjesnim, bilo je konačno pristupanje Rusije Antanti 1907. godine.

Nestankom Svete alijanse, koja je Europi garantirala stogodišnji mir i napredak, i ulaskom Rusije u savez sa Britanijom i Francuskom (što je za jednu carevinu stvar dovoljno bizarna po sebi, jer je time samu sebe osudila na prihvaćanje republikanskih ideja i revoluciju), ne narušava se samo stabilnost europskog poretka, već taj preustroj ima i ideologijsko obilježje. Načela Francuske revolucije i jakobinizam, dotad učinkovito suzbijani, vraćaju se na velika vrata na svjetsku scenu. Europu zahvaća revolucionarno jakobinsko ludilo. U atentatima padaju mahom konzervativni političari, koji nisu po volji ovim novim jakobincima, u državnim udarima padaju dinastije koje ne žele prihvatiti novu konstelaciju moći u Europi, potiču se radikalni panslavistički pokreti, poglavito u Austrougarskoj i Rusiji, u Francuskoj je ideja nacije ponovno spojena s idejom revolucije, koja hrani njene stare apetite, dok zauzvrat u Njemačkoj sve dublje pušta korijenje mistični pangermanizam. Čitava Europa je zaražena revolucionarnim idejama. Došlo je do smjene političkih paradigmi, revolucija je odmijenila evoluciju, i scena za totalni europski građanski rat je pripremljena. Prvi svjetski rat, dakle, nije samo "ideju revolucije vratio u samo središte europske politike", kako će to reći François Furet, već je uveliko bio direktnom posljedicom vraćanja ideje revolucije i jakobinske agende u središte europske politike.

Jednoj od tih opskurnih jakobinskih grupacija zadojenih jugoslavenskom verzijom panslavizma, pripadao je i Gavrilo Princip, atentator na austrougarskog nadvojvodu Franju Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju. Kod nas se obično gleda na Principa kao na srpskog nacionalistu, a na sam atentat kao na neprijateljski akt Kraljevine Srbije protiv Austro-Ugarske. Takvo viđenje je, uostalom, bilo i zvanični stav Austro-Ugarske, koje joj je poslužilo i kao casus belli za objavu rata Srbiji. Mislim da je takvo gledanje na atentat kratkovido i, u biti, pogrešno. Gavrilo Princip se nikada nije izjašnjavao kao Srbin, već kao Jugoslaven i ateist, dakle, bio je sljedbenik revolucionarnog nacionalizma i zatočnik jugoslavenskog jakobinizma. Drugim riječima, njegovo nacionalno opredjeljenje bilo je ideološko a ne etničko. Jugoslavenska ideja korijeni u ilirizmu i, šire, u ideologiji panslavizma. To je ideja koju su promovirali mahom hrvatski intelektualci, ali i Srbi koji su živjeli u Austro-Ugarskoj. Slaviti danas Gavrila Principa kao nekakvog heroja, poglavito kao nacionalnog heroja, kao što je to mahom slučaj u Srbiji, ili ga prezirati kao eksponenta velikospske ideje, stoga, nema mnogo veze sa stvarnim idealima u ime kojih je Princip pucao na Ferdinanda i njegovu ženu. On je to učinio u ime jugoslavenske ideje, one ideje koja je narode na ovim prostorima na gotovo čitavo stoljeće zatvorila za bilo kakvu ideju izgradnje demokratskog društva i gurnula ih u avanturu političkog mesijanizma, fašizma i komunizma. Ta jugoslavenska ideja je, jasno je, bila u otvorenom sukobu sa opstankom Austro-Ugarske. Ona je bila mnogo dalekosežnija od nekakvog srpskog ekspanzionizma, i uklapala se u širu revolucionarnu agendu obnovljanja jakobinske agende u Europi, koja je trebala doći glave Svetoj alijansi. Taj širi konceptualni okvir je bio ideologijski i legitimacijski osnov atentata.

Ako bismo tražili političku pozadinu atentata, gledat ćemo, također, jako usku sliku ako gledamo (samo) na Beograd. Srbija i Austro-Ugarska su bile u lošim diplomatskim odnosima, naročito nakon Svibanjskog prevrata i svrgavanja dinastije Obrenović. Pod Karađorđevićima se Srbija, zajedno sa Rusijom, okreće od Svete alijanse i priključuje Antanti. Međutim, Njemačka je cijelo vrijeme uspješno obuzdavala Austro-Ugarsku da zarati sa Srbijom, čak je i blagonaklono gledala na ekspanzionizam Srbije na Balkanu, prije svega zato što je kroz Srbiju trebala proći za Njemačku jako važna pruga Berlin-Bagdad. Međutim, u travnju 1914., Srbija raskida ugovor s Njemačkom i koncesiju za gradnju pruge daje Francuskoj i Britaniji. To je bio jasan signal Berlinu da sa Srbijom neće biti nikakvog dogovora, te Njemačka obećava Austro-Ugarskoj da će ju poduprijeti ako krene u rat sa Srbijom. Jasno je da u tim svojim odlukama nije imala nikakvu samostalnost, već je bila navigirana od strane svojih novih mentora u Sankt Peterburgu, Londonu i Parizu. Pripreme Srbije za ulogu korisnog idiota sila Antante u njihovom obračunu sa (sada krnjom) Svetom alijansom, bile su u punom jeku. Ali, to je samo zapaljiv kontekst u predvečerje rata. Iz njega, ipak, možemo jasno iščitati i zašto je baš nadvojvoda Franjo Ferdinand bio odabran za metu ovog dijaboličnog plana? Razlog tomu je, prije svega, ne zbog toga što bi on bio nekakav reprezent austrougarskog imperijalizma i militarizma; dapače, Franjo Ferdinand je bio političar umjerenih svjetonazora, koji je htio politički reformirati i modernizirati Austro-Ugarsku, pokušavao je diplomatskim putem riješiti sporove sa Srbijom i - što je u ovom kontekstu najvažnije - bio je zagovornik ponovnog uspostavljanja Svete alijanse, koja bi uključivala i Rusiju. To je za političke lidere Antante bio njegov neoprostiv politički grijeh, koji je morao platiti svojom glavom. Pucanj u njega bio je pucanj u ideju Svete alijanse i starog europskog poretka.

Organizacija samog atentata pripisuje se Crnoj ruci, zavjenreničkoj vojnoj organizaciji koja je u Svibanjskom prevratu 1903. svrgla dinastiju Obrenović i na srpski prijestol dovela dinastiju Karađorđević, ali tu je sve još uvijek u priličnoj mjeri prekriveno velom tajne. Da li je Crna ruka, u stvari, bila Produžena ruka neke treće strane? U svom nadahnuto pisanom tekstu "Rusija je Srbiju gurnula u rat..." Danijel Tatić argumentira da bi to mogla biti upravo Rusija. Iako u tome ima dosta istine, koja razbija naše stereotipne predstave o lokalnom balkanskom sukobu koji je, čudnim stjecajem okolnosti, prerastao u svjetski rat, ako pogledamo širi geopolitički preustroj u Europi do koga je došlo pristupanjem Rusije Antanti, vrijedilo bi razmisliti i o tome da li je ta ruka bila možda još duža? Nisu li i same nove članice Antante, prije svega Rusija, u svemu tome igrale samo prividno samostalnu ulogu, a u interesu glavnih igrača u Antanti, prije svega Londona? Neki trag o tome daju podaci koji svjedoče o tome da je Dimitrije Mitrinović bio najvažnija figura u ideologijskoj izobrazbi Mladobosanaca, a vjerojatno i njihov neposredni podstrekač na "tiranoubojstvo" (riječ koju koriste Mladobosanci kako bi opisali svoj čin, a koja je posve "mitrinovićevska"). Mitrinović je Jugoslaven po uvjerenju i jakobinac po političkom opredjeljenju, inače pjesnik, okultist i iluzionist (kažu da je Aleister Crowley za njega bio malo dijete), a po svemu sudeći i operativac britanske tajne službe. On mjesecima prije atentata drži tajne sastanke sa pripadnicima Mlade Bosne, a odmah poslije atentata nestaje i s lažnim dokumentima odlazi u London, gdje se do kraja života kreće u visokim britanskim političkim i obavještajnim krugovima, a odakle se u Jugoslaviju vratio samo na kratko, u vrijeme Šestosječanjske diktature, kada u Politici objavljuje nekoliko članaka u kojima u nietzscheanskom duhu slavi "jugoslavensku rasu". Vjerojatno bismo ostvarili veliki napredak u spoznaji tko stoji iza atentata na Franju Ferdinanda kada bi se istražila Mitrinovićeva arhiva u Londonu. Međutim, to do sada nitko nije učinio, a poklonike germanofobne historiografije, prema svjedočenjima onih koji su to pokušali, i sam spomen Mitrinovićeve arhive nagoni na paničan bijeg.

Kako god, pucanj u Sarajevu označio je početak kraja liberalne civilizacije koja je u Europi cvjetala pod okriljem konzervativnih kontinentalnih sila. Taj pucanj ispalio je jugoslavenski jakobinac, zadojen panslavizmom i revolucionarnim francuskim idejama, čiji je zajednički imenitelj bio antiliberalizam i mržnja prema buržoaskoj civilizaciji devetnaestog stoljeća. Ironija povijesti je da je taj pucanj u liberalni svijet bio navođen rukom iz kolijevke liberalizma, koja se počela odricati svoje vlastite tradicije.

"Tri godine svjetske revolucije"

No, revolucionarni jakobinizam ulaskom u rat i konačnom pobjedom nad Silama osovine nije samo ostvario uspjeh na geopolitičkom i ideologijskom planu. Sociologijski i ekonomski aspekt rata podjednako je važan, ako ne i ključan. Prvi svjetski rat nije bio samo veliki žrvanj ljudskih života, već i svih liberalnih institucija društva. On je samljeo buržuja i buržujsku kulturu devetnaestoga stoljeća i na površinu izbacio antiliberalnu revolucionarnu kulturu. "Mir je na dnevni red stavio revoluciju", kaže Furet. Nestaju stare europske monarhije, u Rusiji, Njemačkoj, Austro-Ugarskoj bjesne revolucionarne strasti, stara Europa je na koljenima. Boljševici u državnom udaru preuzimaju vlast u Rusiji, Austro-Ugarska nestaje, a nesljeđuju je paslavistički državni projekti, poput Jugoslavije, Čehoslovačke i Poljske, koje, pod patronatom sila Antante, trebaju držati blok njemačkom ekspanzionizmu i biti nepremostivo sjeme zavade između Njemačke i Rusije. Sama Njemačka postaje republika, doduše ne boljševičkoga tipa, već socijaldemokratskog (premda je malo nedostajalo da se i to desi, kao što se desilo u Rusiji). Weimarski ustav je prvi ustav u povijesti koji se više ne zasniva na liberalnim principima, već na socijalističkoj ideji "socijalne pravde"; Njemačka republika je ustavno definirana kao takozvana "socijalna država" (slično kao što je to danas Hrvatska). U Francuskoj politička i intelektualna elita iživljavaju svoje jakobinske frustracije i ponovo veličaju revoluciju, nerjetko pritom slaveći upravo Boljševičku revoluciju kao autentičng nasljednika Francuske revlucije. U Britaniji već decenijama na intelektualnoj sceni dominiraju fabijanci, poput Bernarda Shawa, E. G. Moorea, Bertranda Russela i bračnoga para Webb. Čitav svijet je krenuo na put ka socijalizmu, koji je F. A. von Hayek nazvao putem u ropstvo.

Svakako je, pored gore navedenih, jedan od ključnih razloga koji je javno mnijenje – a ne samo intelektualnu elitu – okrenuo ka socijalizmu prividna djelotvornost ratne privrede, za koju su ljudi pomislili da je učinkovitiji i racionalniji sustav o liberalnoga laissez-faire sustava. Za ratnu privredu je glavna karakteristika centralno planiranje i organiziranje čitavog gospodarstva oko jednog konkretnog cilja. Čitava privreda postaje nalik na jednu tvornicu u kojoj su sve snage upregnute radi ostvarenja ratnih ciljeva, tj. pobjede u ratu. Takav sustav ljudima, iako proizvod ratne nužde, djeluje superiorno nad "anarhičnim" tržištem. Političarima on sada djeluje primamljivo, jer im omogućuje pristup polugama moći o kakvima nisu mogli ni sanjati u tržišnom ustroju gospodarstva. Intelektualci već duže vrijeme zagovaraju socijalizam kao "umni" način privređivanja u odnosu prema kapitalističkome "bezumlju". "Idealu slobode" liberalne civilizacije, sada biva suprotstavljen "ideal organizacije" nastupajuće socijalističke civilizacije. Prvi svjetski rat je u tom smislu predstavljao djelatnu socijalističku revoluciju, pa će socijalista Paul Lensch svojoj knjizi o Prvom svjetskom ratu s pravom dati naziv Tri godine svjetske revolucije.

Evo kako njemački socijalist Johann Plenge, u svojoj popularnoj knjizi 1889. i 1914., pisanoj u vrijeme rata, hvali ratnu privredu kao ostvarenje socijalističkog preustroja čitavog gospodarstva. Prema njemu, ratna priveda koja je 1914. stvarena u Njemačkoj, "ponajprije treba ostvariti socijalističko društvo; njezin je duh prva djelatna, a ne tek utopijska, pojava socijalističkog duh. Potrebe rata uspostavile su socijalističku ideju u njemačkom gospodarskom životu i tako je obrana naše nacije čovječanstvu podarila ideju 1914, ideju njemačke organizacije, narodnu zajednicu (Volksgemeinschaft) nacionalnog socijalizma (...) Čitav se naš politički život u državi i industriji uzdigao u viši stadij, a da to nismo zapravo ni zamjetili. Država i gospodarski život tvore novo jedinstvo. (...) Osjećaj gospodarske odgovornosti, koji obilježava rad službenika u državnim ustanovama, prožima sve privatne djelatnosti. Nov njemački korporativni ustroj gospodarskog života najviši je oblik života države koji je ikad postojao u povijesti." (Cit. prema: Hayek, Put u ropstvo) Ove bi retke, čini se, i danas potpisao svaki antiliberal i zagovornik socijalizma. Tolika je snaga i djelatna čar socijalističke ideje organizacije gospodarstva na duše ljudi i nakon punog stoljeća.

Prvi svjetski rat nije samo uništio liberalnu europsku civilizaciju, već je od toga uništenja napravio svoje programsko načelo, odbacujući kapitalizam i široko prihvaćajući socijalizam kao glavni politički princip. Čitav se politički prostor radikalizira i kontaminira socijalističkim totalitarnim idejama. Nisu samo boljševici i Hitlerovi nacional-socijalisti bili zatočnici socijalističke ideje ponikle iz antiliberalne kulture i ratne privrede Prvog svjetskog rata, iako su svakako bili njegovi glavni proponenti. Demonska poputbina koju je Prvi svjetski rat ostavio čovječanstvu bila je mnogo veća od uništenja 40 milijuna ljudskih života u ratnim razaranjima. Ona je sadržala i sjeme uništenja naše civilizacije, koje će uskoro u djelo pokušati sprovesti njegovi najdosljedniji zagovornici. Nije li vrijeme da se oslobodimo tog socijalističkog naslijeđa Prvog svjetskog rata i konačno pokušamo obnoviti liberalnu civilizaciju koju je taj rat uništio?

 

http://blog.vecernji.hr/borislav-ristic/prvi-svjetski-rat-i-slom-liberalne-civilizacije-5419

[RYLAH]

Ако либерале већ мрзи да читају праву историју (либерална верзија историје, ма колико се либералима свиђала, није меродавна), нека читају Андрића или сличне.

 

Текст је, ко зна која по реду на овом сајту, гомила глупости и фалсификата да би се поставила хипотеза да је либерални систем икада постојао и да је функционисао. 

 

Није.

[Marjanovic]

Nije li vrijeme da se oslobodimo tog socijalističkog naslijeđa Prvog svjetskog rata i konačno pokušamo obnoviti liberalnu civilizaciju koju je taj rat uništio?

 

Зар се то већ није догодило? Са Роналдом Реганом и Маргарет Тачер отпочела је нова либерална ера.

[Grizzly Adams]

Зар се то већ није догодило? Са Роналдом Реганом и Маргарет Тачер отпочела је нова либерална ера.

 

Не баш. Њихове економске реформе су биле корак у правом смеру да се "санира штета", али осим тога далеко смо од либералне цивилизације попут овога:

 

Kao što bilježe kroničari toga doba, čovjek trgovačke civilizacije devetnaestoga stoljeća – kojoj su njeni radikalski neprijatelji dali danas proskribirano ime kapitalizma – mogao je proživjeti cijeli svoj vijek a da ne primjeti državu, osim ako bi napravio kakvo krivično djelo. Nisu vam bili neophodni osobni dokumenti, mogli ste putovati po Europi bez putovnice ili vize, mogli ste ostati živjeti u stranoj zemlji bez prijave policiji i posebne dozvole o boravku. Nisu postojale carinske barijere, pa se strana roba prodavala pod istim uvjetima pod kojima i domaća, što je znatno unaprijedilo standard građana. Centralne banke su još uvijek postojale samo u bizarnim pamfletima, poput Komunističkog manifesta, inflacije nije bilo, svoj novac ste mogli mijenjati za bilo koju drugu valutu. Ako biste željeli pokrenuti kakav posao za to vam nije bilo potrebno odobrenje države, niti bi vas država drala visokim porezima. Porezi su bili niski, država gotovo neprimjetna u životima ljudi, politički sustav umjeren i stabilan.

 

Тј. све даље и даље...

[RYLAH]

Не баш. Њихове економске реформе су биле корак у правом смеру да се "санира штета", али осим тога далеко смо од либералне цивилизације попут овога:

 

Само да је то још истина  

[Marjanovic]

Не баш. Њихове економске реформе су биле корак у правом смеру да се "санира штета", али осим тога далеко смо од либералне цивилизације попут овога:

 

Тј. све даље и даље...

 

И данас је степен политичких и економских слобода веома висок а савремено друштво (барем западно) у највећој мери се може назвати либералним. 

 

Ако неку цивилизацију треба обновити онда је то хришћанска. Наравно, не у интегралном виду,већ  у оној мери у којој се цивилизација може назвати хришћанском.

[Grizzly Adams]

И данас је степен политичких и економских слобода веома висок а савремено друштво (барем западно) у највећој мери се може назвати либералним. 

 

Зависи у односу на шта... Јесте виши од остатка света, али је далеко од заиста либералног и све мање.

[Grizzly Adams]

Само да је то још истина

 

Текст сам навео само као занимљив. Не знам да ли је све што аутор тврди истина, ако није његов проблем.

[Marjanovic]

Зависи у односу на шта... Јесте виши од остатка света, али је далеко од заиста либералног и све мање.

 

У односу на остатак света и у односу на период који се описује. Па зар су колонојална царства са све аристократијом, привилегијама и богатством  на основу рођења и порекла, богатим феудалним наслеђем могу назвати либералним?

[RYLAH]

Текст сам навео само као занимљив. Не знам да ли је све што аутор тврди истина, ако није његов проблем.

 

Ништа што аутор тврди није истина. О томе и причам, то је оно фалсификовање историје да би се уклопила у нечију идеолошку матрицу.

 

Да ме не схватиш погрешно, исте замерке стављам и националистима који величају Душана, који је можда и најкривљи за слом средњевековне државе, комунистима који величају Тита, онима који поричу злочине одређених четничких групација у Другом св. рату и слично. 

 

Много би било да сад овде наводим све што не стоји, лакше је да се каже да скоро ништа не стоји, да се ради о искљивљеној визији нечега што није постојало као такво у том периоду. Аутор апсолутно не познаје историју, а пише о њој.

[Grizzly Adams]

У односу на остатак света и у односу на период који се описује. Па зар су колонојална царства са све аристократијом, привилегијама и богатством  на основу рођења и порекла, богатим феудалним наслеђем могу назвати либералним?

 

То је веома добро питање и могло би пуно да се напише. У XIX веку колонијална царства су била на издисају и полако се трансформисала у слободна друштва, али не због "револуција" већ због невероватног прогреса који је донео либерализам, тј. капитализам. Тако се Британска империја распала без већих трзавица (осим америчког рата за независност и сл.), па имамо по мало комичну ситуацију да су Аустралија и Канада дан данас део британског Комонвелта иако монархија ту нема никакву "власт" већ су државе потпуно независне.

 

Дакле, тачно је да смо у то доба имали "колонијална царства", али су она била рудимент прошлости који је одумирао. Главно обележје тог доба је изразито мали уплив државе у свакодневни живот и економске односе. Путовање је било скоро потпуно слободно, отварање бизниса, порези, боравиште итд. Најважнија разлика у односу на XX век јесте централно банкарство које је тада било скоро непостојеће у данашњем облику. Само то чини данашњи систем изразито нелибералним и тржиште неслободним, јер новац је половина сваке трансакције која се на тржишту обавља. Ако је новац "нелибералан" онда се ни тржиште не може назвати "либералним".

 

Да скратим, то је доба било зачетак либерализма иако наравно није било савршено, кретало се у правом смеру. Аутор је покушао да покаже, мислим доста добро, како је Први светски рат променио ток историје у том смислу и уместо либерализације добили смо тоталитарне системе, социјализам, централно банкарство итд. До дан данас се тај смер у суштини није променио.

[Grizzly Adams]

Аутор апсолутно не познаје историју, а пише о њој.

 

Разумем, али ми који не знамо историју остављени смо да ти верујемо на реч.

[RYLAH]

Разумем, али ми који не знамо историју оствљени смо да ти верујемо на реч.

 

Ако после, када будем имао времена, будем написао све што је погрешио овде (уствари, само најглавније јер је погрешио све), хоће ли то макар утицати да се овај чланак из "Историја" премести у "Монета", или ће да буде, као хиљаду пута до сада, када изнесем егзактне историјске податке, да се прича разводни у правцу "немам чиме да опонирам твојим подацима, ал ниси у праву!"?

 

Јер ако опет буде ово друго, не бих да се мучим за џабе, имам и паметнијег посла.

[Aquilius Cratus]

Nema liberalne civilizacije. Liberalizam i ovaj kontinentalni i angloamericki su duboko ugnjezdeni u zapadnu civilizaciju. Nema liberalizma koji sam po sebi cini citavu civilizaciju.

[Marjanovic]

Социjализам jе последица либерализма.