Prosvetiteljstvo - njen značaj i smisao

[Sophrosyne]

***....Kao što rekosmo, koreni evropske prosvećenosti nalaze se dublje u zapadnoj renesansi od XIV do XVI veka, a to je doba preporoda zapadne misli i reči u filosofiji, književnosti i umetnosti, pa i nauci, preporoda koji je došao kao revolt protiv sholastike i sholastičkog teološkog i crkvenog autoriteta, ali revolt koji se svakako nije iscrpljivao samo u tome nego je imao i svoj zanos i oduševljenje, zanos u prvom redu za klasičnom antikom, za njenim ljudskim humanizmom, helenističkim humanizmom. Renesansa je protiv sholastičke teološke dominacije rimskog papskog katolicizma, protiv sholastičkog, rekli bismo, teološkog totalitarizma u filosofiji i u svim drugim oblastima, istakla čovekovu autonomiju, protiv rimskog klerikalizma istakla laičku i moralnu autonomiju, odbacivanje onog univerzalizma kako ga je nametala sholastika, i istakla je u prvi plan ideju individue i njenu slobodu, slobodu i od samoga morala kako ga je sholastika sa istim univerzalizmom nametala. Rene-sansa je bila svojevrsna pobuna protiv svakog ograničenja i asketizma, u koji je rimsko shola-stičko srednjovekovlje sputavalo i podređivalo čoveka, pa je renesansni preporod otvarao čoveku Zapada „svetlije i opipljivije” perspektive. Stvarno, humanistički optimizam renesanse došao je kao protivnost srednjovekovnom sholastičko-crkvenom i asketsko-mističkom pesimizmu, sa njegovim paklom i čistilištem, sa gresima i indulgencijama, i sa čitavim onim svetom koji je rimsko sholastičko srednjovekovlje sa sobom donosilo.

Ali, ovaj revolt renesanse protiv sholastike, ova u priličnoj meri opravdana reakcija na dotadašnju rđavu akciju, ta revolucija na dotadašnju evoluciju Zapadnog rimskog hrišćanstva, nije uspela, (bar po našem mišljenju, a čini se da ono u tom pogledu nije usamljeno), da se oslobodi onih istih osnova i predispozicija na kojima je i sholastika razvijala i razvila svoju akciju, svoju aktivnost i razvoj s pretenzijama na univerzalnost. I u renesansi je, naime, ostala na snazi ona ista skrivena vera u naturalnu „svetlost i moć” ljudskog razuma, poverenje u vrhovnu arbitražu čovekovog spekulativnog uma i ljudskog prirodnog morala. Bila je to svojevrsna opsednutost „prirodnim”, naturalnim...***

Odlomak iz teksta vl.Atanasija Jeftića : Sveti Sava kao prosvetitelj

http://www.eparhija-gornjokarlovacka.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=256:episkop-atanasije-jevtieti-sava-kao-prosvetitelj-&catid=22:katihizis&Itemid=74〈=hr+