Митологија и религија Етрураца.

[коЖељ њацИ]

PREDSTAVA ETRURSA O SVETU I NJEGOVOM NASTANKU

Zbog ograničenosti i iscepkanosti podataka o etrurskoj mitologiji u nizu slučajeva pribegava se rekonstrukciji pojedinih sižea na osnovu uporedne analize fakata. Ipak, i taj put nije uvek moguć, i ostaje dosta toga neistraženo. Neophodno je istaći takođe da se materijal o etrurskoj religiji razmatra u suštini na osnovu toga koliko se održala predstava o svetu.

Razvijena mitologija sadrži u sebi pogled na svet čiji su se neki elementi pokazali u religiji. Na primer, bogovi koji spadaju u etrurski panteon zauzimaju mesta u skladu sa sistemom orjentacije koji odgovara predstavama Etruraca o svetu u celini. Pojedini elementi tih shvatanja ogledali su se u kultu, pre svega, u religioznoj literaturi.

Kreativni i kosmogonijski mitovi, čije tragove nalazimo u materijalu o etrurskoj mitologiji, odnose se na period formiranja klasnog društva, kada je sveštenstvo igralo veliku ulogu. U oblasti ideologije preovladavalo je prošlo nad sadašnjim, uticaj tradicije na sve oblasti kulture, kao što je bio slučaj u Vaivlonu i Egiptu.

Za Etrurce je takode bio karakterističan tradicionalizam i konzervativizam, što potvrđuju elementi kulture koje razmatramo.

Medutim, konzervativnost u kulturama Istoka ispoljavala se i u sakupljanju racionalnih elementarnih

znanja i uputstava, koji su bili prvi znakovi rađanja nauke. Na tom planu Etrurci su, kao i Egipćani i Vavilonci, vladali znanjima u osnovi sakralnim kojima su se služili predstavnici drugih kultura, kao, na primer, Rimljani koji su smatrali da je vrlo korisno prihvatiti dobar glas o obrazovanju Etruraca.

Ovo treba uzeti u obzir pri upuštanju u analizu pogleda na svet u etrurskoj mitologiji i religiji.

Izlaganje materije o etrurskim predstavama i njihovim stvaranjima treba početi sa kosmogonijama. 

Kosmogonijski mit sačuvan je u Enciklopediji suida,. (X vek). Tekst sa opisom etrurske mitologije ulazi u rečnik — enciklopediju napisanu na grčkom jeziku i dat je pod naslovom .Tirrenija".

“Tirrenija" zemlja i “Tirrenija" nazvani Tusci. Njihovu istoriju je napisao učen čovek. On je rekao da se bog, tvorac svega, tokom 12 hiljada godina starao o svim svojim tvorevinama koje je rasporedio u dvanaest takozvanih boravišta. U prvom milenijumu stvorio je nebo i zemlju. U drugom sva nebeska utvrđenja, u trećem — more i sve vode koje teku na zemlji; u četvrtom — velika svetla, sunce, mesec i zvezde; u petom — sve životinje koje lete i gamižu i četvoronoške — u vazduhu, na zemlji i u vodi, a u šestom — čoveka. Kako se zna, prvih šest hiljada godina utrošeni su na stvaranje čoveka, ostalih će, pak, šest ući u život čovekovog roda dok ne isteče sve vreme, do ispunjenja dvanaestohiljadite godine.

Mada su se neki istraživači odnosili sa nevericom prema kosmogoniji izloženoj u Suidu, ali po našem mišljenju ima osnova da se veruje u taj tekst. O tome svedoči prisutnost u pehlevijskom tekstu sasonuskog perioda tradicija (nepoznatoj Bibliji), koja ograničava vreme postojanja sveta do 12.000 god. Progonstva tog teksta prikazuje se kod Piganjala, mada bezuslovno tekst ne može biti direktno vezan za bilo koji staroetrurski izvor. U datom tekstu izdvaja se pre svega doslednost posebnih delova stvari. Interesantno je što se takva doslednost praćenja nalazi kod nekih grčkih pesničkih kosmogonija, na primer u Teogoniji Hesioda, u orfejskoj kosmogoniji ..Argonautika" Aplonija Rodoskoga.

Prisutnost kosmičkog mita kod Etruraca svedoči o tome da su se mitologija i religija kod njih nalazile na visokom stepenu razvitka, što ih je odlikovalo od susednih plemena u Italiji.

Shvatanje nastanka sveta

Postoje podaci o prisutnosti kod Etruraca predstave o nastanku sveta i veza između njegovih delova. Tragovi te mitologije sačuvali su se prema iskazima niza starih autora. Tako kod Varona, Svemir je hram od tri sprata, koji se nalaze jedan iznad drugog, podeljeni i označeni linijama; nebeski hram, zemaljski hram, i podzemni hram koji je po obliku simetričan nebeskom.O takvom shvatanju svedoče Ciceronove reči:.(globus) quemuem intemplo medium vides terra dicitur* lopta koju vidiš po sredini hrama naziva se zemlja". Veliki broj drugih starih autora upotrebljavaju analogna shvatanja hrama kao simbola svetskog prostranstva. Da predstave takve vrste pripadaju baš etrurskoj mitologiji potvrđuje niz podataka koji će biti razmatrani kasnije. Pre svega, neophodno je istaći da je jedna od najinteresantnijih pitanja etrurskog shvatanja sveta vera u postojanje veze između rasporeda i kretanja nebeskih zvezda i stanja ljudskog društva. Etrurci su smatrali da se nad svim žrtvama posvećenim božanstvu u momentu vradžbina odslikava stanje kosmosa. U to nas ubeđuje izučavanje modela jetre za proricanje koje sadrži simboliku uzajamnih veza kosmičkih sila sa božanskim bićima, koja po shvatanju etruraca naseljavaju nebeski svod.

Model je bio pronaden 1877. god. u predelu Plaćence (savremena Pjaćenca). Sada se ono nalazi u muzeju toga grada. Predmet datira iz III v. p. n. e., iz vremena kada je dolina Po bila već okupirana Galima. Nađeni predmet predstavlja unikatni dokumenat o etrurskim prorocima. Kako su utvrdili naučnici, model je služio kao priručnik za obučavanje proroka. Na dve strane modela jetre za vračanje urezani su natpisi koji sadrže imena bogova raspoređenih po površini jetre, saglasno teoriji Etruraca. Na izbočenoj strani su samo 2 imena, odvojena linijom suspensorium hepatis (žučni kanal), usils— sa desne strane, tivr sa leve, saglasno suncu i mesecu. Na ugnutoj strani modela je 40 imena bogova razmeštenih u 16 ćelija naokolo, među kojima je površina levo od suspensorium hepatis podeljena na 6 nepravilnih trapezastih ćelija, objedinjenih u rozetu. Desni deo sa nastupajućim žučnim mehurom takođe je podeljen crtama na kvadrate sa imenima bogova. Od najranijeg otkrića bronzanog modela jetre za proricanje kod istraživača nije izazivala sumnju njena veza sa etrurskim religioznim učenje. Rad Tulina, koji se pojavio u prošlom veku, bio je posvećen istraživanju zasebnih elemenata tog učenja. Ipak, bez obzira na neospornost te veze jasna simbolizam jetre još se ne ispoljava u potpunosti. Tako naprimer po Ž. Dumezilu suprostavljanje rozete i kvadrata na udubljenoj strani jetre podseća na indoevropsko suprotstavljanje kruga i kvadrata gde zapravo krug predstavlja gornji svet, a kvadrat podzemni". Nezavisno od toga u kojoj meri možemo primeniti taj odnos prema etrurskoj religiji, bez sumnje je da delovi na površini modela (rozeta i kvadrata) imaju simbolički značaj ukoliko su vezani sa prijatnim i neprijatnim linijama. Izbočena strana jetre na kojoj se nalaze samo 2 slova odvojena linijama suspensorium hepatis tačno određuju simbolički odraz religiozne koncepcije. Kako misli veliki broj naučnika, svaki deo dogovara polovini prostranstva ili vremena, razmatraju se saglasno kao sunčana svetla i mesečeva noćna.

Za otkrivanje simbolizma bronzanog modela jetre osnovno značenje ima objašnjenje njene orijentacije. Nesumljivo je da raspored natpisa sa imenima bogova na površini modela ima ulogu odredenog principa. U isto vreme pozanto je da u predskazivanjima Etruraca veliki značaj je imala orijentacija pomoću koje se određivalo osnivanje gradova i utvrđivale granice polja.

Da bi mogli da prate božanske znakove, sveštenici proroci gradili su osvetljen prostor zansovan isključivo po principu orijentacije.

Očigledno, ceo nebeski svod koji se opire svojim ivicama na horizont predstavljao je hram (templum), jer su latinski autori upotrebljavali taj termin baš u tom smislu. Etrurska božanstva raspoređivana su unutar polusfere, u delovima formiranim presekom pod pravim uglom dveju linija usmerenih u pravcu sever-jug i istok-zapad. Povučena linija odgovara meridijanu, zvala se decumanes limes. Posredstvom tih linija hram se delio na desni i levi deo, a takode prednji (antica) i zadnji (postica). Princip orijentacije, čiju su značajnu ulogu u etrurskoj religiji igrali latinski i ranohrišćanski autori, svakako se odrazio u veštini predskazivanja.

Zato je za istraživače važno da odrede kako su se na modelu jetre odrazile te koncepcije. A. Grenje smatra da linija suspensorium hepatis koja deli izbačenu površinu jetre na 2 dela predstavlja osu sever-jug.

Na taj način sa leve strane nalazi se istok, a sa desne strane zapad. Istočni deo označen je na modelu rečju usils (sunce) zapadno tivr (mesec). Poznato je da u predstavama mnogih starih naroda istok predstavlja dobru stranu, a zapad lošu. Pored toga ima dokaza da su proroci razlikovali na jetri žrtvene životinje, srećan dobronamerni deo -pars familiaris i nesrećan -pars hostilis.

Na taj način sever, prema Grenju, nalazi se na tom mestu gde dvojna linija suspensorium hepatis obrazuje vrh ugla,tamo gde se nalaze natpisi.

Normalno je pretpostaviti da orijentacija izbočene površine jetre treba da bude povezana sa rasporedom imena bogova u ćelijama udubljene strane. Na prvi pogled odmah se primećuju dva dela — veći i manji, sa desne strane nalazi se onaj deo koji je povezan sa delom koji je označen usils na izbočenoj površini, a manji deo, koji je označen sa tivr, nalazi se na zapadu sa leve strane.

Prema A. Grenju, sa desne strane, gde su ćelije većinom pravougaone, treba staviti pars familiaris — mesto prebivanja blagonaklonih bogova, a sa leve strane gde ćelije obrazuju rozetu -pars hostilis — mesto prebivanja zlih božanstava.

Gledište A. Grenje ne podudara se sa zaključcima Ž. Dumezila koji se odnosi na suprotstavljanje dobra i zla kod Etruraca.

A. Grenjova hipoteza, u čijoj osnovi leži rastavljanje manje ose modela kao linije sever-jug, ima dosta ubedljivu osnovu.

Bronzani model jetre za proricanje iz Pjaćence do danas se smatra osnovom savremenih predstava o etrurskom panteonu. Sada se sa njom vezuje katalog etrurskih bogova koji je dat u delima Marciana Minneja Feliksa Kapele, koji je živeo u prvoj polovini 5. v., pod nazivom .”O braku Filologije i Merkurija". Marcijan Kapela priča o tom kako su se na venčanje pozivali bogovi iz 16. nebeskih regiona. Ta se cifra slaže sa brojem ćelija sa imenima bogova raspoređenih oko bronzanog modela iz Pjaćence. Kao i Ciceron, Etrurci su delili nebo ne samo na 4 već na 16 delova. Zavisno od orijentacije na četiri strane sveta nalazi se raspored imena bogova na površini modela.

Od toga šta se uzima za polaznu tačku konstrukcije ose koordinantnog sistema, zavisi i smisaoni sadržaj navedenog sistema. Postoje dva pogleda na taj predmet. Prvi pripada Deku i Tulinu, saglasno njemu produžna osa predmeta odgovarala je liniji sever-jug, a osa istok-zapad — malom prečniku jetre.

Takva podela se ipak ne slaže sa predstavom o mestu, koje zauzima Tinia. Po Deku i Tulinu, za njega su utvrđeni kvadrati No 15 i 16, medutim, kao položaj Tinia u prva tri nebeska regiona tačno ukazuje ne samo Marcijan Kapela, već i antički izvori. Pored toga poznato je, da su Etrurci prema svojim pravilima svaki od 4 dela neba takode podelili na još 4 dela. Prema numeraciji Dekke-Tulina podela kvadrata geometrijski je nepravilna. Postoji još jedna veoma značajna protivurečnost u nemaraciji Dekke-Tulina. Natpisi na suprotnoj strani rnodela usils-sunce i tivr-mesec prostiru se po obema stranama od suspensorium hepatis trebali bi se pojaviti na suprotnoj strani, to jest usils pojavljivao bi se na polovinu nebeskog prostranstva vezanog za sunce ili istok, tivr bi označavao suprotnu stranu ili zapad.

U numeraciji Dekke-Tulina proizilazi da je usils vezan sa severom, a tivr sa jugom, što protivureči natpisu na uzorku.

Za nas je prihvatljivija čini se hipoteza A. Grenija relativne orjentacije uzorka jetre. On uzima za osnovu liniju suspensorium hepatis, vezujući za nju liniju sever-jug. Ta podela zadovoljava ne samo formalno po geometrijskim pravilima, već i odgovara natpisima na suprotnoj strani uzorka. Nepodudarnost izmedu podataka tradicije i rasporeda kvadrata Tinia, koje ima mesto u hipotezi Dekke-Tulina, kod A. Grenje nestaje zahvaljujući nalaženju polazne tačke odbrojavanja linija ćelija koje okružuju uzorak. Uzorak predstavlja ne samo redak izvor o etrurskom proricanju; on je očigledno služio kao priručnik za obučavanje proročanskom zanatu i direktnom posmatranju jetre žrtvene životinje. Kako je isticano više puta, jetra od bronze ima ispupčenu i udubljenu stranu. Na izbočenoj nadpis se završava sa dve reči raspoređene na obema stranama linije suspensorium hepatis, koja preseca jetru po vertikali pri čemu se obrazuju dva neravna dela. U uglu većeg dela napisano je usils-sunce (sabinski ausel, latinski aurelii), na manjem delu tivr-mesec. Nadpisi bez sumnje označavaju noćnu i dnevnu stranu: istok i zapad.

Dvojna linija (suspensorium hepatis) koja ih deli usmerena je na sever-jug. Na taj način istok se nalazi sa desne strane, a zapad sa leve ako je posmatrač okrenut licem prema severu. Prema mnogim starim verovanjinaa istok je srećna, a zapad nesrećna, mračna strana sveta. Najneprijatniji predeo od svih je onaj koji se prostire sa zapada na sever. Iz tradicionalne latinske književnosti poznato je da su proroci razlikovali pars familiaris koji se na bronzanoj jetri očigledno nalazi na istočnoj polovini u pars hostilis— na jetri to je levi manji deo na zapadu. Na udubljenoj strani ističu se dva dela, koja su bila ranije razmatrani. Sada imamo sa desne strane veći deo, koji je orijentisan na istok i vezan sa rečju usils na izbočenoj strani, u isto vreme manji deo je povezan sa mesecom u noći i ostaje na zapadu sa leve strane.

A. Grenje, suprotno Tulinu, veruje u mogućnost da se prepozna na udubljenoj površini jetre linija koja odvaja dva dela, liniju osnovnog pravca koja se nalazi na izbočenoj strani. Ona ide od lobus papilaris, dostiže granice uzorka kroz dva kratka intervala; ona se produžava po ivici i bez obzira na prekide jasan je njen glavni pravac.

Oblik i raspored kvadrata unutra izmedu dva polja su različiti. Sa desne strane na glavnom delu ćelije su u većem delu pravougaone, a sa leve strane većinom su u obliku trougla rasporedene u obliku rozete oko malog kruga u centru bez natpisa. U desnom istočnom delu prostire se pars familijaris tj. mesto boravka dobronamernih bogova, u drugom — sa leva i na zapadu pars hostilis je mesto prebivališta zlih bogova.

Duž cele strane modela ide izolovana ivica podeljena na 16 različitih ćelija. A. Grinja u toj liniji priznaje horizont ,,Templuma" koji predstavlja jetru. 8 ćelija čine desnu stranu, a drugih 8 levu, 16 ćelija unutar rama. Neizbežno se imena bogova dupliraju u takvom sistemu, jer jedni te isti bogovi mogu prisustvovati po ivici rama ili unutar njega zavisno od simbolike.

Nesumljivo se pojavljuje simbolička granica desne i leve strane zato u vezi sa tim ima smisla razmatranje natpisa na jetri.

Kako je već rečeno, ram na jetri sadrži 16 ćelija kuća.

Broj božanstava unutar rama prelazi tu cifru. Prema tome, sakralni broj 16 odnosio se, ne na božanstva, nego, na podelu neba na delove, koji su se delili na osnovu dugog praćenja nebeskog svoda.

Unutar rama leva polovina sadrži 8 imena bogova (do linije suspensorium hepatis) desna 16. Na taj način unutar njega ne narušava se simbolika vezana za broj 16.

Ukoliko se božanstva poajvljuju po dva i više puta u različitim ćelijama, može se zaključiti da su ona raspoređena po principu svoje delatnosti, karakteru, po dobrim i zlim namerama.

Miodrag B. Šijaković