Biološki monitoring zagađenosti vazduha

[Marko Vesic]

BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VAZDUHA

MONITORING predstavlja sistem sukcesivnih osmatranja elemenata životne sredine u prostoru i vremenu. Cilj je prikupljanje podataka kvantitativne i kvalitativne prirode o prisustvu i distribuciji zagađivača, prećenje emisija i imisija, izvora zagađenja i njihovog rasporeda, transporta polutanata i određivanje njihovih koncentracija na određenim mernim tačkama (Munn, 1973).

Jedan od najorganizovanijih i najsavršenijih monitoring sistema je METEOROLOŠKI MONITORING koji je uspostavljen još u prošlom veku i pokriva mrežu ogromnog broja meteoroloških stanica (I, II, III reda) širom Planete. Meteorološki monitoring obuhvata sukcesivno praćenje, osmatranje i beleženje velikog broja klimatskih parametara (vlažnost vazduha, temperaturu, padavine, vazdušni pritisak, itd.).

Nezaobilazni segment monitoring sistema je BIOLOŠKI MONITORING koji podrazumeva primenu živih organizama kao BIOINDIKATORA promena u životnoj sredini u prostoru i vremenu.

Termin BIOINDIKATORI prvi je upotrebio Clements, 1920. godine da bi označio organizme koji svojim prisustvom na staništu jasno ukazuju na ekološke uslove staništa.

Fizičko-hemijske metode monitoringa su nezaobilazni segment ovog sistema, s obzirom da pružaju egzaktne podatke o prisustvu i distribuciji zagađivača i praćenju emisija i imisija zagađivača. Međutim, one nisu dovoljne same po sebi, niti mogu isključiti biološki monitoring.

Biološki monitoring je iz metodoloških razloga podeljen u odnosu na to u kojoj od oblika životne sredine se prate promene, na:

1) BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VAZDUHA (pri čemu se kao bioindikatori koriste lišajevi i mahovine)

2) BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VODENE SREDINE (bioindikatori promene stanja su alge, fauna bentosa, bakterije, ribe, itd.)

3) BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI ZEMLJIŠTA (indikator-organizmi su više biljke, odnosno vegetacija)

BIOINDIKACIJU je moguće izvoditi na svim nivoima organizacije živih sistema, počevši od molekularnog, preko biohemijsko-fiziološkog, celularnog, individualnog, populacionog, specijskog, biocenološkog (ekosistemskog), biomskog završno sa biosfernim.

Prednost biološke indikacije u odnosu na fizičko-hemijske metode praćenja zagađivanja životne sredine leži u činjenici da živi organizmi mogu da pokazuju EFEKAT AKUMULACIJE ZAGAĐUJUĆIH MATERIJA u toku dužeg vremenskog perioda. S druge strane, fizičko-hemijske motode istina daju egzaktnije podatke, ali su oni dostupni samo u tačno određenom trenutku vremena.

MDK - MAKSIMALNO DOZVOLJENA KONCENTRACIJA je ona koncentracija zagađujućih materija koja ne dovodi do promena u zdravstvenom stanju ljudi. Ove maksimalno dozvoljene koncentarcije definišu i propisuju najčešće zdravstvene organizacije koje u žiži interesovanja imaju samo ljudsku populaciju. To naravno ne znači da su to istovremeno i MDK za sve ostale žive organizme.

Potencijalno, svaka organska vrsta može biti upotrebljena kao bioindikator stanja životne sredine. Neophodan preduslov za to je poznavanje kako biologije, tako i ekologije (idioekologije) svake pojedinačne organske vrste koja se koristi kao bioindikator. Potrebno je takođe poznavati i širinu ekološke valence vrste za svaki pojedinačan faktor spoljašnje sredine (temperaturu, vlažnost, svetlost, pH zemljišta, itd.).

Ekološka valenca svake organske vrste za bilo koji faktor spoljašnje sredine može biti uža ili šira. Taj princip se može primeniti i za koncentraciju zagađujućih materija u životnoj sredini.

STENOVALENTNI ORGANIZMI su oni koji imaju užu ekološku valencu, a u smislu zagađujućih materija pogodniji su za biološku indikaciju jer se koriste za kvalitativnu analizu promena u životnoj sredini.

EURIVALENTNI ORGANIZMI su oni koji imaju širu ekološku valencu, a u smislu zagađujućih materija manje su pogodni za biološku indikaciju jer se koriste za kvantitativnu analizu promena u životnoj sredini (količina, odnosno brojnost organizama, gustina, itd.).

U biološkom monitoringu zagađenosti vazduha najčešće se koriste LIŠAJEVI i MAHOVINE.

[Marko Vesic]

LIŠAJEVI KAO BIOINDIKATORI

Do danas je u svetu opisano negde oko 17.000-25.000 (pa čak po nekim autorima i do 30000) vrsta lišajeva. U ranijim periodima ove organizme su dovodili u vezu sa mahovinama, algama, pa su ih čak karakterisali kao “Haos prirode”.

Tek 1867. godine konstatovano je da se radi o specijalnom i specifičnom živom biću kojeg čine dva potpuno različita simbiontska organizma: gljiva (veoma često iz filuma Ascomycotina) i alga (iz filuma Cyanobacteriophyta i Chlorophyta). Međusoban odnos ta dva organizma koji su konstitutivni delovi lišaja, dugo vremena je predstavljao veliku zagonetku za nauku.

Danas je poznato da je lišaj kao organizam u suštini specifičan vid simbioze shvaćen u najširem smislu ENDO-PARAZITO-SAPROFITIZAM. Čak bi se moglo pretpostaviti da je iz dva različita organizma, tokom dugotrajnog procesa evolucije i usled različitih sredinskih faktora, nastao jedan potuno nov organizam koji je u popunosti prilagođen i na najteže i najsurovije uslove spoljašnje sredine. Čitav niz bioloških i ekoloških karakteristika lišaja nisu samo prost zbir osobina članova te simbioze, već nešto sasvim novo i različito.

GLJIVA je kao graditelj ovog simbiontskog organizma dobila stalan i siguran izvor organskih materija sintetisanih od strane alge u procesu fotosinteze.

ALGA je kao učesnik u simbiozi dobila veće i šire mogućnosti za osvajanje različitih manje ili više nepovoljnih uslova spoljašnje sredine.

Gljive koje ulaze u sastav lišajeva mogu se naći samo kao deo lišajskog talusa, a ne mogu egsistirati kao samostalne vrste, dok alge iz ove specifične simbioze mogu živeti nezavisno kao jedinke na različitim staništima.

Osnovne morfološke, biohemijske, fiziološke i ekološke karakteristike lišajeva su:

1) Lišajevi su organizmi koji imaju talus i pripadaju nižim biljkama - TALOFITAMA

2) U odnosu na prethodnu činjenicu, oni vodu sa mineralnim materijama (ali istovremeno i zagađujućim materijama) upijaju celom površinom tela.

3) Dogovečni su, žive 30-80 godina i ne odbacuju stare i manje funcionalne delove talusa. Na taj način mogu da akumuliraju štetne materije tokom dužeg perioda vremena (kumulativni efekat). Tu se pre svega misli na SO2, CO2, okside azota, jedinjenja fluora, čađ, prašinu, itd.

4) Rastu veoma sporo (u proseku rastu 3-8 mm godišnje).

5) Odlikuju se različitim morfološkim tipovima:

a) Korasti tip lišajeva

idea Listasti tip lišajeva

c) Žbunasti tip liašajeva

6) Imaju specifičan tip razmnožavanja (putem SOREDIJA, SORUSA i IZIDIJA).

7) Imaju poseban tip metabolizma koji im omogućava da fotosintetišu i na veoma niskim temperaturama (čak i do -25 ºC).

8) Proizvode samo za njih karakteristične i specifične materije (prema nekim podacima sintetišu preko 700 različitih sekundarnih metabolita među kojima su i tzv. LIŠAJSKE KISELINE.

Sve navedene karakteristike omogućavaju im da naseljavaju staništa koja su ekstremno nepovoljna za više biljke. Takva staništa su na primer tundre na krajnjem severu i jugu Planete (gde potpuno dominiraju i prekrivaju gotovo 8% površine tla), kao i visokoplaninski predeli iznad 3000 m.n.v. U takvim, veoma hladnim i nepovoljnim uslovima, oni prelaze u stanje ANABIOZE.

Lišajevi su globalno značajni u ciklusu prometa azota, fosfora i sumpora i veoma su aktivni u ranim fazama formiranja žemljišta.

Lišajevi kao simbiotski organizmi veoma su pogodni za biološku indikaciju zagađenosti vazduha pošto su stenovalentni u izboru podloge koju naseljavaju, kao i u odnosu na koncentraciju zagađujućih materija (posebno SO2), dok su istovremeno eurivalentni u odnosu na neki drugi ekološki faktor (npr. na temperaturu vazduha). Fiziološke (nizak sadržaj hlorofila i odsustvo ekskrecije) i morfološke (odsustvo kutikule na površini talusa) karakteristike lišajeva čine ove organizme senzitivnijim (osetljivijim) na aero zagađenje u odnosu na više biljke (Kovács 1992).

Smanjenju brojnosti vrsta lišajeva kao i individua, pored visoke koncentracije zagađujućih materija u gradu, doprinosi i činjenica da lišajevi mogu biti aktivni i tokom zime kada je u gradu nešto viša vlažnost vazduha. S obzirom da im niska temperatura ne ograničava proces fotosinteze, lišajevi su u priličnoj meri "aktivni" i tokom zimskog perioda. Nepovoljna činjenica je ta što je tokom zime u gradovima najviša koncentracija zagađujućih materija, a pre svega izduvnih gasova, što i dovodi do propadanja lišajeva i smanjenja njihove brojnosti.

Prva istraživanja iz oblasti bioindikacije lišajeva vezana za zagađenost vazduha datiraju još iz XIX veka. Nylander je 1866. godine zapazio da je flora lišajeva u Luksemburškom parku u Parizu siromašnija u odnosu na širu okolinu grada. Ovo zapažanje je potvrđeno istraživanjima lihenoflore u XX veku u većim gradovima kao što su Njujork, Oslo, Berlin, Stokholm, Minhen, London itd. Primećeno je da je, po pravilu, u centru grada brojnost individua i vrsta lišajeva zanemarljivo mala u odnosu na okolinu, dok u nekim industrijskim zonama lišajevi potpuno odsustvuju.

Ta činjenica je dovedena u vezu sa velikim zagađenjem vazduha, a posebno sa visokom koncentracijom SO2. Eksperimentalno je dokazano da SO2, već u koncentraciji od 0,08-0,1 mg/m3 vazduha počinje da deluje negativno na lišajeve, jer dovodi do stvaranja mrkih polja u hloroplastima alge što posle izvesnog vremena izaziva nekrozu i propadanje čitavog lišaja. Mogući odgovor lišaja na stres izazvan aero zagađenjem ugljučuje razaranje (degradaciju) hlorifila, promene u fotosintezi i disanju (respiraciji), poremećaje u fiksaciji azota, poremećaje u funkciji membrana, akumulaciju toksičnih elemenata kao i izvesne promene u morfologiji samog talusa, u razmnođavanju i konačno u strukturi lišajskih zajednica.

[Marko Vesic]

METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA

U biološkoj indikaciji zagađenosti vazduha pomoću lišajeva, koriste se pre svega EPIFITSKI LIŠAJEVI (korasti, listasti i žbunasti). EPILITSKI LIŠAJEVI su manje pogodni s obzirom da oni naseljavaju podlogu koja je najčešće karbonatnog porekla i koja delimično neutrališe negativni efekat izduvnih gasova koji su po svojoj pH vrednosti kisele reakcije.

I ANALIZA LIŠAJSKE FLORE (FLORISTIČKA ANALIZA)

1. FAZA – UZORKOVANJE I KARTIRANJE LIŠAJEVA

U biološkoj indikaciji zagađenosti vazduha pomoću lišajeva, prva faza obuhvata terenska istraživanja i sakupljanje primeraka epifitskih lišajskih vrsta sa unapred definisanih lokaliteta u centru grada i njegovoj okolini. Pri tome se prilikom uzimanja uzoraka beleže svi relevantni podaci o ekologiji same vrste: na kori koje drvenaste vrste-domaćina je vrsta lišaja pronađena (hrast, lipa, javor, divlji kesten), na kojoj visini na stablu, itd. Pri tome, treba voditi računa da se uzorci lišaja ne mogu uzeti sa stabala mladih jedinki ili sa platana.

U cilju dobijanja što validnijih rezultata, najpogodnije je da se na celoj istraživanoj teritoriji uzorci uzimaju, ukoliko je to moguće, sa iste vrste ili istog roda drvenastih biljaka.

Pored podataka o lokalitetu gde je lišajska vrsta nađena, prilikom kartiranja lihenoflore potrebno je konstatovati i zabeležiti i ostale podatke o ekološkim karakteristikama vrste (brojnost populacije, prisustvo/odsustvo oštećenja na pojedinim primercima lišajeva, itd.).

2. FAZA - DETERMINACIJA LIŠAJEVA

Po završetku terenskog istraživanja koje se može obavljati tokom jedne ili više godina, pristupa se identifikaciji lišajskih vrsta. Identifikacija se obavlja u laboratorijskim uslovima pomoću binokularnih mikroskopa i lupa i korišćenjem specijalnih "ključeva" za identifikaciju, kao i monografskih dela "FLORA-LIHENOFLORA". To je vrlo često izuzetno mukotrpan i dugotrajan posao, s obzirom na složenost tipova razmnožavanja lišajeva, njihovu veličinu i morfološku građu.

Po završetku determinacije lišajskih vrsta, formira se spisak konstatovane lihenoflore istraživanog područja sa detaljnim i preciznim spiskom mikrolokaliteta na kojima su konstatovane lišajske vrste.

3. FAZA - KORIŠĆENJE REZULTATA MERENJA FIZIČKO-HEMIJSKIH PARAMETARA ZAGAĐENJA

Istovremeno sa terenskim i laboratorijskim istraživanjima, neophodno je preuzimanje podataka dobijenih od strane Gradskog zavoda za zaštitu zdravlja. Ovi podaci se baziraju na merenju fizičko-hemijskih parametara o koncentraciji, intenzitetu i periodima emisije zagađujućih materija sa više mernih tačaka u gradu. Ta merenja se u gradovima poput Beograda rade na više od 10 mernih puntova svakoga dana, tokom više godina i decenija. Najosnovniji su podaci o emisiji i koncentraciji SO2 u gradu (MDK SO2 je za naše područje 150 g/m3 vazduha). Istovremeno se uzimaju podaci i o koncentraciji čađi, kao i o osnovnim klimatskim parametrima.

4. FAZA - UPOREDNA ANALIZA REZULTATA KARTIRANJA I KONKRETNIH PODATAKA O KONCENTRACIJI SO2

Korišćenjem i uporednom analizom rezultata iz prethodne tri faze moguće je formirati SKALE INDIKATORSKIH VREDNOSTI. Najpoznatija je HOWKSWORTH-ROUSE-ova skala koja je formirana za područje Engleske i Velsa 1970. godine. Ova skala nije univerzalna i ne može se u potpunosti i adekvatno koristiti za područje čitave Evrope, s obzirom da se primenjuje u uslovima vlažne, maritimne, ostrvske klime, koja se znatno razlikuje od uslova umereno-kontinentalne i kontinentalne koje vladaju u našim gradovima.

U svakom slučaju, svaka skala indikatorskih vrednosti zasnovana je na dva parametra:

a) vrednostima koncentracije SO2 (u g/m3 vazduha)

idea ekološkoj valenci svake pojedinačne lišajske vrste u odnosu na ovaj faktor životne sredine prisutan u gradskim uslovima

U skali indikatorskih vrednosti dati su opsezi (zone) koncentracije SO2 u vazduhu u kojima je moguć opstanak pojedinim vrstama lišajeva.

5. FAZA - IZDVAJANJE LIŠAJSKIH ZONA U GRADU

Prema istraživanjima na kartiranju lišajeva grada Beograda sprovedenim u periodu 1980-1981. (Milić, M., 1981), konstatovano je prisustvo 29 vrsta lišajeva iz 13 rodova (od toga 8 taksona pripada korastim, 1 listastim i 4 žbunastim rodovima lišajeva). U odnosu na broj i prisustvo lišajeva, na nivou grada Beograda definisane su 4 zone flore epifitskih lišajeva.

I ZONA - ZONA LIŠAJSKE PUSTINJE zahvata površinu od 8 km2. To je područje na kome nema epifitskih lišajeva. Na drveću se samo ponegde može primetiti zelena alga Pleurococcus viridis.

II ZONA - ZONA VRLO ZAGAĐENOG VAZDUHA je naseljena samo lišajevima iz rodova Lecanora, Lepraria i Buellia (korasti tip morfologije), koji su sposobni da podnesu vrlo velike koncentracije SO2 i azotnih oksida u vazduhu.

III ZONA - ZONA SREDNJE ZAGAĐENOG VAZDUHA - "ZONA BORBE" se kontinuirano nastavlja na drugu zonu i karakteriše se pojavom prvih listastih lišajeva: Xanthoria parietina, Physcia stellaris, Physcia tenella, Physcia ascendens, Physcia caesia, Hypogymnia physodes, itd.

U okviru treće zone diskontinuirano su raspoređene površine na kojima se javljaju lišajske sinuzije znatne pokrovnosti. Ti delovi predstavljaju IV zonu (npr. Botanička bašta "Jevremovac").

IV ZONA - ZONA RELATIVNO ČISTOG VAZDUHA karakteriše se prisustvom lišajeva relativno osetljivih na zagađenost vazduha, kao npr. predstavnici žbunastih formi (Evernia prunastri), kao i listaste forme Parmelia tiliacea, Parmelia dubia, Parmelia caperata (koja je kasnije nestala sa područja Beograda).

Na području grada Beograda, IV zoni pripadaju Košutnjak, Topčider, Ada Ciganlija, Banjička šuma, itd.

Ponovna istraživanja lihenoflore grada Beograda izvršena su 10 godina kasnije (Savić, S., 1991, diplomski rad). Po treći put je istraživana flora lišajeva na području grada Beograda 7 godina kasnije (Savić, S., 1997, magistarska teza). Tom prilikom za područje Beograda konstatovano je prisustvo 43 lišajska taksona, dok su podaci o koncentraciji SO2, preuzeti od Gradskog zavoda za zaštitu zdravlja koji je imao 15 mernih punktova u gradu. I ovom prilikom izdvojeno je 4 zone lišajske flore: I ZONA - ZONA CENTRALNE LIŠAJSKE PUSTINJE koja se u odnosu na 1981. godinu proširila za 2 km2, odnosno zauzimala je površinu od 10 km2, II ZONA - UŽA PRELAZNA (TRANZICIONA) ZONA, III ZONA - ŠIRA PRELAZNA (TRANZICIONA) ZONA, IV ZONA - POTENCIJALNO TZV. "ČISTA ZONA" u okviru istraženog područja te 1997. godine NIJE KONSTATOVANA

Na osnovu iznetih rezultata istraživanja lihenoflore područja grada Beograda za period 1981-1997. godina, generalno se može zaključiti da broj lišajeva raste idući od centra ka periferiji grada, a povećava se i njihova pokrovnost i životna sposobnost.

Nema sumnje da je glavni uzrok propadanja lišajeva u centru grada visoka koncentracija SO2 i to prvenstveno u zimskim mesecima (kada je i najviša vlažnost vazduha, a usled povišene temperature vazduha intenzivirana je aktivnost lišajeva koji su pobuđeni iz stanja anabioze). Samim tim, oni su više izloženi pogubnom dejstvu zagađujućih materija.

[Marko Vesic]

II ANALIZA LIŠAJSKIH ZAJEDNICA (CENOLOŠKA ANALIZA)

III ANALIZA TKIVA LIŠAJEVA

IV METODA EKSPONIRANJA LIŠAJEVA (STUDIJE TRANSPLANTACIJE)

Ova poslednja metoda se koristi za brzo određivanje stepena zagađenosti vazduha u gradu. Metoda se zasniva na praćenju uticaja zagađenja na jedinke pojedinih odabranih vrsta lišajeva:

1. introdukovani primerci sa prirodnih staništa koja se karakterišu uslovno čistim vazduhom (kontrolna grupa)

2. introdukovane primerci preneti sa prirodnih staništa u gradske uslove sa različitim stepenom aerozagađenja. Tom prilikom se meri brzina propadanja lišajskih vrsta u urbanim sredinama (u danima, nedeljama ili mesecima).

Pored istraživanja bioindikatorskog značaja flore lišajeva za područje grada Beogrda, u prethodnom periodu su slična istraživanja izvršena i za sledeće gradove: Pančevo, Šabac, Loznica, Mali Zvornik, Kosovska Mitrovica, Zaječar, kao i čitav niz gradova južne i jugoistočne Srbije (Niš, Leskovac, Vranje, Pirot i Dimitrovgrad, Prokuplje, Knjaževac, Bela Palanka, Vlasotince), itd.

MAHOVINE KAO BIOINDIKATORI

Istorijat primene mahovina kao bioindikatora zagađenosti vazduha, datira takođe iz XIX veka. 1892. godine Arnold je po prvi put za Minhen konstatovao nestanak nekih vrsta mahovina u užem centru grada.

Međutim, mahovine su kao objekat bioindikacije znatno manje korištene od lišajeva možda zbog toga što ima znatno više vrsta epifitskih lišajeva koji su pogodni za monitoring zagađenosti vazduha nego epifitskih mahovina. Mahovine su takođe veoma pogodne s obzirom da nemaju kutikulu, pa samim tim nemaju ni stome kojima bi regulisale transpiraciju. Veoma brzo upijaju vodu sa rastvorenim mineralnim (i zagađujućim) materijama, te su takođe veoma osetljive na povišenu koncentraciju SO2 u vazduhu. Primećeno je da povišena koncentracija SO2 u vazduhu inhibira razvoj kapsule sporofit generacije. Mahovine su znatno više korištene kao bioindikatori zagađenja vazduha metalima, jer imaju sposobnost akumulacije metala u svojim organizmima. U bioindikaciji zagađenosti vazduha češće se koriste epifitske vrste mahovina (kao i epifitske vrste lišajeva) i pri tome se za svaki lokalitet u zagađenim sredinama može definisati IAP INDEX - indeks čistoće.

Istraživanja flore mahovine grada Beograda izvršena su krajem devedestih godina (Pavić, S., 1997). Tom prilikom za područje Beograda konstatovana je 61 vrsta mahovina. Slično kao i u slučaju lišajeva, epifitske vrste mahovina pokazuju da se, u odnosu na stepen zagađenja vazduha, mogu izdvojiti sledeće zone flore mahovina:

I ZONA - najviša koncentracija SO2 - konstatovano samo 7 vrsta mahovina koje su tolerantne na povišene koncentracije SO2 i čađi u vazduhu (npr. Bryum argenteum, Bryum bicolor, Tortula muralis, Funaria hygrometrica, itd.).

II ZONA - nešto niža koncentracija SO2 - konstatovano 20 vrsta mahovina (sem prethodno navedenih vrsta mahovina koje podnose nešto više koncentracije SO2 i čađi, konstatovane su i nešto osetljivije vrste, kao što su: Eurhynchium hians, Eurhynchium meridionale, Brachythecium salebrosum i Bryum capillare)

III ZONA - još niža koncentracija SO2, "relativno čist vazduh" - konstatovana 21 vrsta mahovina. Manja koncentracija sumpor-dioksida u ovoj zoni omogućava i prisustvo vrstama koje su osetljive na prisustvo visokih koncentracija SO2 (kao što su npr. Bryum ceaspitosum, Amblystegium serpens i Tortula ruralis).

IV ZONA - najniža koncentracija SO2, "čist vazduh" - konstatovano 48 vrsta mahovina i obuhvata one delove Beograda koji se nalaze uglavnom na perifernim delovima istraživanog područja (donji i gornji Kalemegdan, Novo groblje, Dunavski kej, kao i prostor Botaničke bašte "Jevremovac"). Među ovim mahovinama se posebno ističu vrste kao što su npr. Grimmia pulvinata, Schistidium apocarpum, Orthotrichum anomalum, Orthotrichum cupulatum i Orthotrichum diaphanum, za koje je dokazano da su vrlo osetljive na prisustvo većih koncentracija SO2 u vazduhu i koje se smatraju indikatorima čistog vazduha.

Na osnovu svega do sada iznetog može se zaključiti da su lišajevi i mahovine kao bioindikatori, OSNOVA BIOLOŠKOG MONITORINGA ZAGAĐENOSTI VAZDUHA u urbanim sistemima.

[Marko Vesic]

Zona SO2 (g/m3) Neeutrofizovana kora         Eutrofizovana kora

1 >170                 epifite odsustvuju         epifite odsustvuju

              Pleuroccocus viridis - alga Pleuroccocus viridis - alga

2 150               Pleuroccocus viridis - alga Lecanora conizaeoides

                  Lecanora conizaeoides Lecanora expallens

3 125                   Lecanora conizaeoides Lecanora expallens

                            Lepraria incana Buellia punctata

                  Buellia canescens

4 70                     Hypogymnia physodes Buellia canescens

                          Parmelia saxatilis Physcia ascendens

                          Parmelia sulcata Physcia tribacia

                            Lecidea scalaris Xanthoria parietina

                        Lecanora expallens

                  Chaenotheca ferruginea

5 60                   Hypogymnia physodes Physconia grisea

                          Parmelia saxatilis Physconia farrea

                        Parmelia globratula Buellia alboatra

                    Parmelia subrudencta Physcia orbicularis

                    Parmeliopsis ambigua Physcia tenella

                      Lecanora chlarotera Ramalina farinacea

                              Calicium viride Haematomma coccineum

                        Lepraria candelaris Schisostomma decolorans

                          Pertusaria amara Xanthoria candelaris

                        Ramalina farinacea Opegrapha varia

                          Evernia prunastri Opegrapha vulgata

                        Platismatia glauca Parmelia acetabulum

                  Buellia canescens

                Xanthoria parietina

6 50                         Parmelia caperata Pertusaria albescens

                          Parmelia revoluta Physconia pulverulenta

                          Parmelia tiliacea Physconia grisea

                    Parmelia exasperulata Physciopsis adglutinata

                    Pertusaria albescens Arthropyrenia alba

                      Pertusaria hymenea Caloplaca luteoalba

                          Graphys elegans Xanthoria parietina

                Pseudevernia furfuracea Lecania cyrtella

                    Alectoria fuscescens Physcia orbicularis

                    Opegrapha varia

Opegrapha vulgata

7 40                           Parmelia caperata Physcia aipolia

                          Parmelia revoluta Anaptychia ciliaris

                            Parmelia tiliacea Bacidia rubella

[Marko Vesic]

Parmelia exasperulata Ramalina fastigiata

Usnea subfloridana Candelaria concolor

Pertusaria hemispherica Arthropyrenia biformis

Rinodina roboris

Arthonia impolita

8 35 Usnea ceratina Physcia aipolia

Usnea rubiginea Anaptychia ciliaris

Parmelia perata Parmelia perlata

Parmelia reticulata Parmelia reticulata

Rinodina roboris Cyalecta flotowii

Normandina pulchella Ramalina obtusata

Ramalina pollinaria

Desmaziera evernioides

9 30 Lobaria pulmonaria Ramalina caticaris

Lobaria amplissima Ramalina fraxinea

Parchyphiale cornea Ramalina subfarinacea

Dimerella lutea Physcia leptalea

Usnea florida Caloplaca aurantiaca

Caloplaca cerina

10 "Čisto" Lobaria amplissima Ramalina caticaris

Lobaria scrobiculata Ramalina fraxinea

Stricta limbata Ramalina subfarinacea

Pannaria sp. Physcia leptalea

Usnea articulata Caloplaca aurantiaca

Usnea filipendula Caloplaca cerina

Teleoschistes flavicans

Tab. 1. Kvalitativna skala procene SO2 vazdušnog zagađenja u Engleskoj i Velsu korišćenjem epifitskih lišajeva (prema Hawksworthu i Roseu, 1970., iz edicije The Lichens, V. Ahmadjan & M.E. Hale, 1973).

[Marko Vesic]

Neke vrste lišajeva koji su indikatori različitog nivoa zagađenja

Visoko zagađenje     Umereno zagađenje   Neznatno zagađenje   Minimalno zagađenje

Hypogymnia physodes Evernia prunastri       Parmelia caperata       Usnea subfloridana

Xanthoria parietina Foraminella ambigua Graphis scripta       Parmelia perlata

Lecanora dispersa  Lecanora chlarotera    Bryoria fucescens           Degelia plumbea

Diploicia canescens Ramalina farinacea Physconia distorta Ramalina fraxinea

Lepraria incana       Lecidella elaeochroma Opegrapha varia     Teleoschistes flavicans

[Marko Vesic]

Monitoring air quality using lichens

Many early studies used 'lichen scales' of indicator species to provide semi-quantitative information on air quality. Dramatic changes in species richness were apparent using line transects from city centres to rural areas. Nowadays, following improvements in air quality the usefulness of these early scales is limited as different rates of recolonisation of individual species now control the composition of assemblages rather than SO 2 levels. Various alternative methods are now available. Mapping studies that involve assessing the frequency of all species within a defined area on a particular substrate (mostly trees) and calculating Indices of Atmospheric Purity (IAP). Other methods include:

Photographic Quadrat Monitoring

A convenient method which involves establishing fixed quadrats that are photographed at intervals to calculate the relative growth rates of individual species and to assess changes in lichen community composition. Growth of selected species may be compared between sites and correlations made with pollutants and other environmental paramaters using multivariate statistical methods of analysis.

Chemical Analysis

Different industrial processes are associated with different metallic pollutants; for example, lead from vehicular traffic, copper from some smelters. High metal levels are found in lichens close to the pollution source. These levels fall rapidly at first and then more slowly with distance and prevailing wind direction. The metal content of lichens may thus identify point and diffuse sources of pollution.

Possible responses to air pollution stress include chlorophyll degradation, changes in photosynthesis and respiration, alterations in nitrogen fixation, membrane leakage, accumulation of toxic elements, and possible changes in spectral reflectance, lichen cover, morphology, community structure, and reproduction

[Marko Vesic]

Samo kratko obaveštenje ako vas nervira onaj čikica koji se pojavljuje u tekstu (kao i mene što nervira) on se pojavljuje na znam ni ja kako.... inače tu svuda treba da stoji reč zamljište!!!!