Национални паркови Србије

[Marko Vesic]

NACIONALNI PARKOVI SRBIJE

Teritorija Srbije i Crne Gore, kao i čitavo Balkansko poluostrvo, odlikuje se izvanrednim bogatstvom i raznovrsnošću živog sveta koji ovo područje svrstava u jedan od najznačajnijih centara biodiverziteta ne samo u Evropi, već i u čitavom zapadnom Holarktiku. U obrazloženju "Rezolucije o politici očuvanja biodiverziteta u SRJ" (Sl. list br. 22, od 14.03.1994 god.) kaže se, između ostalog, da izvanredan genetički, specijski i ekosistemski diverzitet naše zemlje proizilazi iz nekoliko fundamentalnih činjenica. Na prvom mestu je specifičan geografski položaj Srbije i Crne Gore koji omogućava različite biogeografske uticaje i njihovo međusobno preklapanje, kao i raznovrsnost klimatskih, orografskih, geoloških, geotektonskih, pedoloških i hidroloških činioca koji svi zajedno, u kompleksu, uslovljavaju osobeni floristički, faunistički i ekosistemski sastav i strukturu. Naravno, današnje stanje i struktura živog sveta i prirode u celini rezultat je, u velikoj meri, i složenih istorijskih procesa kroz koje je prošao ovaj deo Evrope od Tercijara, preko Ledenih doba do danas. Naime, veliko prisustvo endemičnih i reliktnih predstavnika flore i faune nedvosmisleno ukazuje da je Balkansko poluostrvo bilo jedan od najznačajnijih refugijalnih prostora na čitavom evropskom podkontinentu.

Na relativno malom prostoru od Vojvodine, odnosno Panonske nizije, preko brdskih, planinskih i visokoplaninskih područja Srbije i Crne Gore, sve do mediteranske obale, smenjuju se gotovo svi kopneni zonobiomi Evrope, počev od tundre i tajge, preko stepa, listopadnih šuma srednje Evrope, sve do submediteranskih i mediteranskih šuma i makije. Osim toga, u okviru osnovnih zonobioma i ekotona, zastupljen je izvanredno veliki broj azonalnih i intrazonalnih tipova ekosistema što još više usložnjava ekološku i biogeografsku sliku živog sveta naše zemlje. Pored toga, vodeni ekosistemi, koji su neposredno i posredno povezani sa kopnenim, odlikuju se, takođe, velikom raznovrsnošću počev od močvarnih, barskih i ritskih, preko jezerskih i rečnih, zaključno sa morskim.

Ovakva, krajnje uprošćena slika ekosistemskog, a sa tim u vezi i specijskog (florističko-faunističkog) i genetičkog (unutarspecijskog) diverziteta na teritoriji naše zemlje, u velikoj meri je izmenjena delovanjem antropogenog faktora koji je u bližoj i daljoj prošlosti snažno uticao i još uvek negativno utiče na opštu degradaciju i devastaciju pre svega autohtonih ekosistema, kao i na isčezavanje mnogih biljnih i životinjskih vrsta ili na povećanje stepena njihove ugroženosti. Jedini način da se negativni antropozoogeni uticaji preduprede ili makar ublaže jeste beskompromisno sprovođenje aktivne politike zaštite onih područja u okviru kojih, makar na relativno ograničenim površinama, još uvek postoje sačuvani izvorni delovi prirode sa autohtonim živim svetom.

Na području Srbije i Crne Gore zaštićeno je do sada više od 2000 posebno vrednih objekata prirode (rezervati prirode; specijalni rezervati prirode, nacionalni parkovi; parkovi prirode; predeli izuzetnih odlika, spomenici prirode; rezervati biosfere i sl.). Od toga, na području Republike Srbije pod zaštitu je do kraja 2005. godine stavljeno ili je predloženo za zaštitu oko 6,5% njene teritorije, dok je na području Republike Crne Gore do danas zaštićeno  čak 8,0% njene ukupne teritorije.

Posebno značajne i vredne prirodne i predeone celine naše zemlje predstavljaju Nacionalni parkovi. To su područja od izuzetnog prirodnog i kulturno-istorijskog značaja sa očuvanom ili samo neznatno izmenjenom autohtonom prirodom, velikim biološkim diverzitetom, retkim-endemičnim, reliktnim ili endemoreliktnim biljnim i životinjskim vrstama, očuvanim autohtonim ekosistemima, geološkim, geomorfološkim i hidrološkim specifičnostima, kao i značajnim kulturno-istorijskim spomenicima i etnološkim vrednostima. U periodu od 1952 godine do danas proglašeno je, na području naše zemlje, ukupno 9 nacionalnih parkova, od kojih se 5 nalazi na teritoriji Srbije (NP "Fruška Gora"; NP "Đerdap"; NP "Kopaonik"; NP "Tara" i NP "Šar planina"), a 4 na području Crne Gore (NP "Durmitor"; NP "Lovćen"; NP "Biogradska gora" i NP "Skadarsko jezero").

Po svojoj suštini i po svojoj definiciji, nacionalni parkovi predstavljaju i obezbeđuju jedan od najviših-integralnih oblika zaštite prirode i životne sredine u celini koji je zasnovan na ekološkom konceptu da se biljne i životinjske vrste, njihove populacije, biocenoze i ekosistemi u celini najefikasnije mogu zaštititi kroz celovitu zaštitu njihovih prirodnih staništa (tzv. in situ zaštita biodiverziteta). Međutim, s obzirom na sve izraženiju tendenciju savremenog čoveka da potpuno ovlada prirodom kako bi je potčinio svojim rastućim - enormnim potrebama i maksimalno iskoristio u cilju ostvarivanja profita i brzog ekonomskog razvoja, nameće se suštinsko pitanje: može li "zaštićena - getoizirana priroda", obuhvaćena nacionalnim parkovima i prirodnim rezervatima izdržati u bliskoj budućnosti takav pritisak antropogenog faktora i ostati nepromenjena i sačuvana kao neponovljiv i neobnovljiv prirodni i biološki resurs i za buduće generacije ?. Pozitivan odgovor na ovo pitanje moguć je jedino pod uslovom da se ukupna površina zaštićene prirode na području Srbije poveća na najmanje 10% ukupne teritorije, kao i da se u okviru tako uspostavljene mreže zaštićenih područja striktno poštuju i sprovode zakonom propisana načela koja moraju biti zasnovana, pre svega, na fundamentalnim ekološkim - ekosistemskim zakonitostima.

[Marko Vesic]

Nacionalni park "FRUŠKA GORA"

Osnovan je 1960 godine i zauzima površinu od preko 25.000 ha. Nalazi se u jugoistočnom delu Panonskog basena (između Dunava i Save) i obuhvata čitav šumski - "planinski" venac Fruške Gore. Pružajući se u pravcu zapad-istok, sočivastog izgleda, duga oko 80 km, široka oko 15 km, sa najvišim vrhom od 539 m (Crveni Čot), Fruška Gora predstavlja, nesumnjivo, dominantnu orografsku celinu ne samo Vojvodine, nego i čitave Panonske nizije. Iako malog prostranstva i visine (sa odlikama brdskog, a ne planinskog reljefa), Fruška Gora se u geološkom pogledu odlikuje prisustvom različitih vrsta stena kako u pogledu načina i vremena postanka, tako i po hemijskom i minerološkom sastavu (paleozojske metamorfne - magmatske stene koje su najstarije i koje čine podlogu svim ostalim tvorevinama; sedimentne stene iz kenozoika koje su najzastupljenije; različite tercijarne tvorevine koje imaju najveće rasprostranjenje; sve do kvartarnih tvorevina koje su zastupljene debelim naslagama lesa i koje izgrađuju najniže delove Fruške Gore). Na taj način, geološki vrlo raznovrsna usled burne geološke prošlosti, sa brojnim i veoma vrednim nalazištima dobro očuvanih fosila faune i flore u svojim sedimentnim naslagama, Fruška Gora se s pravom označava kao "ogledalo geološke prošlosti". To je, naravno, bio jedan od bitnih razloga da se Fruška Gora proglasi za nacionalni park, a njeni pojedini delovi kao što su paleontološki lokaliteti u Čerevičkom potoku, lokaliteti kod manastira Grgetek, okolina Beočina, Ledinaca i drugi, stave pod poseban režim zaštite kao spomenici prirode.

U hidrološkom pogledu, naročito severne padine Fruške Gore koje gravitiraju prema Dunavu veoma su bogate vodom i predstavljene su čitavim nizom manjih vodotoka koji ne prelaze dužinu od 10-tak kilometara. Inače, brojni izvori sa dobrim kapacitetima koji su nekada bili zastupljeni na čitavom masivu Fruške Gore danas su manje - više presušili, ili su znatno smanjili svoju izdašnost usled bitnih promena koje je čovek izazvao svojim neracionalnim i ekološki nezasnovanim postupcima.

U skladu sa geološkim, a samim tim i pedološkim i hidrološkim karakteristikama, nalazi se raznovrstan i relativno bogat floristički, faunistički i vegetacijski odnosno ekosistemski diverzitet na području Fruške Gore

Osnovni tip vegetacije čine mezofilne ili termo-mezofilne listopadne šume koje pokrivaju približno oko 90% ukupne površine nacionalnog parka. Najzastupljeniju šumsku zajednicu (Querco-Carpinetum betuli) izgrađuju na području Fruške Gore hrast kitnjak (Quercus petraea) i obični grab (Carpinus betulus), sa znatnim učešćem bele lipe (Tilia tomentosa). Inače, bela ili srebrna lipa, koja zauzima oko 30% ukupnog šumskog fonda Fruške Gore, predstavlja svojevrsno florističko-vegetacijsko obeležje jedinstveno u evropskim razmerama. Međutim, potrebno je istaći da visoko kvantitativno učešće bele lipe u šumskim ekosistemima Fruške Gore ima sekundarni, a ne primarni karakter, koji je u vezi sa negativnim antropogenim delovanjem u prošlosti, odnosno sa prekomernim iskorišćavanjem osnovnih - edifikatorskih vrsta klimatogenih šumskih ekosistema (hrast kitnjak, obični grab, bukva i sl.), koji je lipi, kao ekonomski manje značajnoj i "tehnološki nekvalitetnoj vrsti", sa inače visokim prirodnim potencijalom vegetativnog razmnožavanja omogućio svojevrsnu ekspanziju i preuzimanje cenotičke dominacije. U manjoj meri, naročito na severnim padinama, razvijaju se bukove šume različitog cenotičkog sastava (Fagetum submontanum; Fagetum montanum tilietosum; Fagetum montanum festucetosum; Musco-Fagetum i sl.), dok su među ostalim mezofilnim šumskim zajednicama najznačajnije mešovite šume hrasta kitnjaka i bukve (Querco-Fagetum), čiste kitnjakove šume (Quercetum montanum), kao i mešovite šume hrasta lužnjaka i običnog graba (Querco robori-Carpinetum betuli). Među termofilnim predstavnicima dendroflore najzastupljeniji su cer (Quercus cerris), medunac (Quercus pubescens), belograbić (Carpinus orientalis), crni jasen (Fraxinus ornus) i drugi, koji na termofilnijim, pre svega južno eksponiranim staništima obrazuju čitav niz mešovitih ili čistih sastojina. Obodni deo šumskog područja Fruške Gore na istočnim i jugoistočnim padinama prema sremskoj lesnoj zaravni pripada, po svom potencijalu, klimazonalnoj šumo-stepskoj vegetaciji iz sveze Aceri tatarici - Quercion. Međutim, ovaj oblik vegetacije je gotovo u potpunosti uništen i pretvoren u obradive površine. Ipak, na pojedinim mestima u okviru malih površina sačuvani su fragmenti stepske vegetacije koji predstavljaju poslednje oaze za brojne reliktne vrste kseroterma kao što su: gorocvet (Adonis vernalis), sasa (Pulsatila grandis), uskolosni-stepski božur (Paeonia tenuifolia), stepska perunika (Iris pumilla), kovilje (Stipa capilaris) i druge.

Na Fruškoj Gori su još uvek očuvani relativno mali fragmenti i drugih zeljastih tipova vegetacije; od vegetacije kamenjara na probojima serpentinitskih stena, preko suvih livado-stepskih zajednica iz sveze Chrrysopogoni-Dantonion calicinae, sve do umereno vlažnih-dolinskih livada i močvarnih ekosistema koji se razvijaju uglavnom na aluvijalnoj ravni Dunava u podnožju severnog oboda Fruške Gore.

Čitavo područje Fruške Gore, računajući i njene šire obodne delove, odlikuje se velikim diverzitetom flore koja broji ukupno 1454 vrste, podvrste ili varijeteta vaskularnih biljaka. Među njima, izuzetnu vrednost i naučni značaj imaju reliktne i endemične vrste kao što su: jeremičak veliki (Daphne laureola), širokolisna kostrika (Ruscus hypoglossum), oštrolisna kostrika (Ruscus aculeatus), klokočika (Staphylea pinnata), babaluška (Sternbergia colchiciflora), paprat-pljevika (Cheilanthes marantae), kao i već pomenute reliktne vrste kseroterma: gorocvet (Adonis vernalis), sasa (Pulsatilla grandis), uskolisni božur (Paeonia tenuifolia) i stepska perunika (Iris pumilla). Sve ove biljne vrste, kao i čitav niz drugih (oko 50 različitih taksona koje rastu na području Fruške Gore) zaštićene su posebnim Republičkim zakonom o zaštiti prirodnih retkosti. Ipak, negativni uticaji različitih čovekovih aktivnosti doveli su do iščezavanja nekih biljnih vrsta sa ovog područja od kojih je najpoznatiji banatski božur (Paeonia officinalis subsp. banatica). Istovremeno, od čak 32 vrste orhideja (fam. Orchidaceae) koliko ih je zabeleženo na Fruškoj Gori u poslednjih 150 godina, najnovijim istraživanjima je potvrđeno samo 16 vrsta.

U skladu sa velikim florističkim i vegetacijskim diverzitetom područja Fruške Gore nalazi se i velika raznovrsnost životinjskog sveta. Uprkos činjenici da su populacije mnogih "atraktivnih" predstavnika faune sisara i ptica znatno redukovane usled negativnog delovanja antropogenog faktora, još uvek su na ovom području prisutni: gorski jelen, jelen lopatar, srna, divlja svinja, divlja mačka, jazavac, kuna zlatica, tvor, lisica, sivi puh, puh lišnikar, slepi miševi, slepo kuče, tekunica, crna roda, različite vrste orlova, detlića, ptica pevačica i dr.

Posebnu vrednost Nacionalnog parka Fruška Gora predstavlja izvanredan spoj prirodnih i kulturno-istorijskih vrednosti. Na području parka nalazi se čak 16 pravoslavnih manastira (Krušedol, Velika Remeta, Grgetek, Novo Hopovo, Staro Hopovo, Vrdnik, Jazak, Mala Remeta, Bešenovo, Šišatovac, Petkovica, Koveždin, Đipša, Privina glava, Beočin i Rakovac) koji potiču s kraja 15 i početka 16 veka, pa sve do 18 veka. Specifične arhitekture, bogatih riznica, biblioteka i fresaka, ovi manastiri su imali neprocenjiv značaj u očuvanju i razvoju kulture, pismenosti i duhovnosti srpskog naroda na ovim prostorima. Na taj način, označavana često i sa punim pravom kao "Srpska Sveta Gora" ili "Srpski Atos", Fruška Gora i sa kulturno-istorijskog aspekta apsolutno zavređuje status Nacionalnog parka.

[Marko Vesic]

Nacionalni park "ĐERDAP"

Nacionalni park Đerdap predstavlja jedinstveni prirodni, kulturno-istorijski i arheološki fenomen ne samo na području Srbije i Balkanskog poluostrva, već i u čitavoj Evropi. Osnovan je 1974 godine i prostire se na delovima teritorije opština Golubac, Majdanpek i Kladovo. Zahvata površinu od 64.000 ha sa zaštitnom zonom od 93.000 ha i predstavlja prostorno najveći nacionalni park u Srbiji. Pruža se između Golupca i Sipa i ograničen je na severu sredinom reke Dunav (granica sa Rumunijom), dok južna granica parka ide razvođem između Peka i Dunava i najviših delova planina Liškovac, Veliki Greben i Miroč. Teritorija nacionalnog parka nalazi se na području tzv. karpatske Srbije koja predstavlja brdsko-planinsku krečnjačku oblast i nastavak južnih Karpata na planine Srbije i Bugarske. Presecajući ovo brdsko-planinsko područje, Dunav je izgradio živopisnu i prostranu Đerdapsku klisuru koja predstavlja najveću "rečnu probojnicu" Evrope. Duga oko 150 km, mestimično prekidana sa tri kotline koje je dele na četiri sektora, Đerdapska klisura predstavlja jedinstven geomorfološki fenomen Evrope. Najuži deo klisure, poznat kao "Gvozdena vrata", istovremeno je i najatraktivniji deo čitavog područja.

Đerdap nije samo jedinstveni geološki, geomorfološki i hidrološki fenomen, već i jedan od najvećih, najznačajnijih i najsevernijih evropskih refugijuma arkto-tercijarne, pre svega nemoralne, flore i vegetacije koje su tu našle sigurno utočište za vreme ledenih doba, od pliocena do danas. O tome svedoči prisustvo mnogobrojnih reliktnih predstavnika dendroflore, endemičnih (zapadno-mezijskih i mezijskih) vrsta, kao i čitav niz balkanskih (pre svega balkansko-karpatskih) subendemita koji apsolutno diferenciraju biljni svet Đerdapa u odnosu na druge regione Balkanskog poluostrva i jugoistočne Evrope. Zahvaljujući kontinuiranom postojanju umerene, tzv."Đerdapske klime", bez velikih klimatskih oscilacija i ekstrema, na području Đerdapa prisutno je danas preko 50 različitih tipova šumskih i žbunastih zajednica, od kojih čak 35 imaju reliktni karakter. Osnovna odlika ovih šumskih ekosistema je njihovo izuzetno florističko bogatstvo i polidominantnost pri čemu sledeći, reliktni predstavnici dendroflore igraju, svakako, najznačajniju ulogu: mečija leska (Corylus colurna), pitomi orah (Juglans regia), koprivić (Celtis australis), balkanski javor (Acer intermedium), božikovina (Ilex aquifolium), jorgovan (Syringa vulgaris), ruj (Cotinus coggygria), tisa (Taxus baccata), šimšir (Buxus sempervirens), crni grab (Ostrya carpinifolia), crni jasen (Fraxinus ornus), belograbić (Carpinus orientalis) i druge. Zajedno sa "savremenim" predstavnicima dendroflore kao što su: mezijska bukva (Fagus moesiaca), hrast kitnjak (Quercus petraea), cer (Quercus cerris), sladun (Quercus frainetto), medunac (Quercus pubescens), obični grab (Carpinus betulus) i različitim vrstama roda Acer (javori), ove vrste obrazuju različite, mešovite-polidominantne zajednice koje su po svojoj strukturi i florističkom sastavu najbliže pliocenskim šumama srednje Evrope. Najočuvanije sastojine ovih polidominantnih šuma na području Nacionalnog parka "Đerdap" posebno su zaštićene u okviru 8 strogih prirodnih rezervata i jednog Regionalnog parka: 1. Lepenski vir, 2. Golubac, 3. klisura Boljetinske reke - Greben, 4. Bosman - Sokolovac, 5. Čoka - Njalta sa Pesačom, 6. Ciganski potok, 7. Šomrda, 8. Bojana, i regionalni park - Veliki i Mali Štrbac.

Na osnovu dosadašnjih istraživanja živog sveta, koja na području Đerdapa datiraju još od kraja 18-tog i početka 19-tog veka, može se sa sigurnošću tvrditi da se radi o jednom od najznačajnijih centara florističkog, faunističkog i vegetacijskog diverziteta ne samo u Srbiji, već i na čitavom Balkanskom poluostrvu. Pored već pomenutih reliktnih i endemoreliktnih predstavnika dendroflore, koji izgrađuju preko 50 različitih zajednica šuma i šibljaka, na različitim tipovima staništa ovog područja (stene, kamenjari, sipari, močvare, livade i pašnjaci), prisutano je preko 1100 vrsta, podvrsta ili varijeteta vaskularnih biljaka, među kojima je čitav niz zeljastih biljaka endemičnog ili subendemičnog karaktera kao što su: Dianthus petraeus subsp. neanus, Jurinea molis subsp. subhastata, Achillea clypeolata, Daphne laureola, Sempervivum marmoreum, Eryngium palmatum, Parietaria serbica, Erysimum comatum i Cerastium banaticum. Posebnu botaničku vrednost ovog područja predstavljale su đerdapska lala (Tulipa hungarica) i banatski šafran (Crocus banaticus)  za koje se, na osnovu dosadašnjih istraživanja, pretpostavlja da su isčezle sa našeg područja Đerdapa, a samim tim i sa područja Srbije usled izgradnje hidroakumulacionog jezera.

Uprkos činjenici da stepen istraženosti faune Nacionalnog parka "Đerdap" daleko zaostaje za dosadašnjim florističkim i vegetacijskim istraživanjima, na osnovu do sada poznatih podataka može se, ipak, sa sigurnošću i punom naučnom argumentacijom tvrditi da se radi o izuzetno interesantnom zoogeografskom području koje uključuje elemente karakteristične za Panonsku i Dakijsku niziju, Mediteran u širem smislu, Karpate, kao i planine mezijskog dela Balkana.

Od faune sisara i ptica, koje su najistraženije, posebno se izdvajaju: jelen, divokoza (čija je reintrodukcija u toku), ris, mrki medved, vuk, šakal, divlja mačka, srna, divlja svinja, kuna zlatica i kuna bjelica, vidra, lisica, crna roda, sova ušara, šumska sova, suri orao, orao belorepan i čitav niz drugih vrsta. S obzirom na pogodnosti staništa, razmišlja se o reintrodukciji beloglavog supa i orla bradana. Prema dosadašnjim podacima, ma području nacionalnog parka Đerdap zabeleženo je ukupno 49 vrsta sisara i 122 vrste ptica.

S obzirom na veliko učešće vodenih staništa, fauna riba i vodozemaca je takođe izuzetno raznovrsna. Od riba su najpoznatije jesetarske vrste (kečiga, dunavska jesetra), kao i moruna koja je posebno ugrožena izgradnjom brane čime je fizički presečen put ovoj znamenitoj migratornoj vrsti. Od ostale ihtiofaune posebno se ističu som, smuđ, štuka, deverika, skobalj i dr. Od vodozemaca su zabeleženi predstavnici rodova Bufo, Rana, Hyla, Triturus, Bombinator. Ipak, fauna vodozemaca je u kvantitativnom smislu bogatija, nego u kvalitativnom. Gmizavci su zastupljeni većim brojem guštera, sa dve vrste kornjača, a od zmija su prisutni i poskok i šarka.

Poseban značaj u karakterizaciji faune Đerdapa imaju novoopisane vrste za nauku kao što su: golubačka mušica (Simullium golumbatschense), dugokrili šišmiš (Miniopterus schreibersi) i srednji sivi puh (Glis glis intermedium). Inače, na području parka je zabeleženo 6 vrsta slepih miševa (koji su generalno zaštićeni na području Srbije), a od kojih se 3 vrste nalaze evropskoj crvenoj listi. Pored srednjeg sivog puha (Glis glis intermedium), na području Đerdapa je prisutno 17 vrsta glodara od kojih slepo kuče (Spalax leucodon) ima status ugrožene vrste.

Područje Nacionalnog parka "Đerdap" obiluje značajnim kulturno-istorijskim spomenicima. Počev od poznatog "Lepenskog vira", arheološkog nalazišta iz predistorijskog doba (neolita - 8.000 godina pre nove ere), koji je u svetskim razmerama afirmisao do tada nepoznatu monumentalnu civilizaciju i kulturu praistorijskog čoveka iz "Lepenskog vira", preko čitavog niza drugih praistorijskih (23) i antičkih spomenika i obeležja iz rimskog perioda (29), među kojima je najpoznatija "Trajanova tabla" (Tabula Traiana) iz 101. godine nove ere koja je postavljena u čast proboja veličanstvenog puta kroz Đerdap, sve do srednjevekovnih spomenika kakva je čuvena tvrđava Golubački grad. Sa takvom kombinacijom kulturno-istorijskih i prirodnih sadržaja, sa koji se može pohvaliti malo koje područje na Balkanu i Evropi, nacionalni park "Đerdap" nesporno zaslužuje da bude uvršten u listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO-a čime bi na najbolji način bile valorizovane i trajno zaštićene sve njegove prirodne i kulturno-istorijske vrednosti.

[Marko Vesic]

Nacionalni park "KOPAONIK"

Nacionalni park "Kopaonik" obuhvata gornje, najviše delove planine Kopaonik, koja, inače, predstavlja najveći i najgromadniji planinski masiv centralne Srbije. Osnovan je 1981 godine i zauzima površinu od 12.000 ha koja se nalazi na teritorijama opštima Brus i Raška. Masiv Kopaonika je sa zapadne strane omeđen dolinama reka Ibar i Sitnice, sa severa dolinom Jošanice, sa istoka gornjim delovima tokova Rasine i Toplice, a sa juga i jugozapada dolinom reke Lab koja odvaja Kopaonik od prostrane depresije kosovskog basena.

U geološkom pogledu, na Kopaoniku su zastupljena sva tri osnovna tipa stena: sedimenti, magmatiti i metamorfiti. Najstarije stene Kopaonika sačinjavaju formacije škriljaca, formacije krečnjaka i dolomita, kao i formacije zelenih, ultrabazičnih i bazičnih (serpentinitskih) stena. Najveće prostranstvo na području Kopaonika imaju granodioritne (silikatne) stene koje su formirane po završetku druge faze tercijarnog vulkanizma (alpski orogen). Izuzetno bogat rudama i mineralima, Kopaonik je od davnina privlačio pažnju geologa i rudara koji su otvarali čitav niz rudnika da bi eksploatisali njegova velika rudna bogatstva. Smatra se da otuda potiče i ime Kopaonik.

U geomorfološkom pogledu, osnovu područja ovog nacionalnog parka predstavlja prostrani visokoplaninski, relativno zaravnjeni predeo, nadmorske visine oko 1.700 m. Ovaj, centralni kopaonički deo naziva se "Ravni Kopaonik" sa koga se uzdiže nekoliko vrhova koji su međusobno povezani blago nagnutim sedlima i prevojima. Najveći vrh Ravnog Kopaonika je Suvo Rudište, sa Pančićevim vrhom (2017 m) koji je izgrađen pretežno od granodiorita, mada su u znatnoj meri zastupljeni i korniti. Prema jugozapadu i jugoistoku spuštaju se blaga sedla ka Treski (1622 m) i Nebeskim Stolicama (1920 m) koji predstavljaju najviše delove Ibarskog serpentinitskog masiva. Na severoistok od Suvog Rudišta spušta se sedlo ka Bećirovcu (1800 m), a prema severu ka Karamanu (1934 m). Severno od Karamana ka Gobelji (1934 m) spušta se sedlo sa jednim od najviših prevoja u našoj zemlji (Jaram, 1788 m). Na severozapad od Suvog Rudišta, padina se spušta lagano do nivoa zaravni Ravnog Kopaonika pružajući se blago-zatalasano do Jadovnika sa vrhom Kukavica (1726 m), koji je izgrađen od serpentinita. Od tipičnog, blago zatalasanog izgleda Ravnog Kopaonika odstupaju samo delovi masiva izgrađeni od krečnjaka. Tu su prisutni delovi reljefa kanjonskog i klisurskog tipa sa manje ili više izraženim odsecima i klifovima. Najznačajniji krečnjački odseci su prisutni na Kozjim (1450 m) i Belim stenama (1780 m), u dolinama Samokovske i Brzećke reke.

Jednu od bitnih geomorfoloških odlika Ravnog Kopaonika predstavlja mnoštvo manje ili više izraženih dolina koje se spuštaju sa najviših vrhova Suvog Rudišta, Karamana i Gobelje. Najdublje doline su formirale Duboka i Brzećka reka koje se spuštaju ka istoku, kao i Gobeljska reka koja teče ka severu. Sve tri reke su svoje najdublje doline usekle u krečnjačkoj podlozi. Za razliku od njih, Samokovska reka, koja izvire ispod samog Suvog Rudišta i koja teče granitoidnom podlogom ka severozapadu, ne formira dublju dolinu sve do podnožja Kukavice. Na tom mestu, ona nailazi na krečnjačku i serpentinitsku podlogu i u delu Kozjih stena formira najdublju klisuru na Kopaoniku koja je duga oko 4 km i duboka oko 400 m. Severno i severozapadno od platoa Ravnog Kopaonika prostire se Banjski Kopaonik, sa najvišim vrhom Vučakom (1718 m), čije strane strmo padaju prema dolini Jošaničke reke. U ovoj dolini, neposredno ispod Banjskog Kopaonika, nalazi se nadaleko poznata Jošanička Banja sa jakim termomineralnim izvorima vode čija temperatura prelazi 88 C.

Prisustvo manjih ili većih tresava predstavlja jednu od hidroloških odlika Kopaonika. One su karakteristične, pre svega, za one rečne tokove čiji se slivovi nalaze na granitnoj, blago nagnutoj ili ravnoj podlozi. Najveće i najpoznatije tresave Kopaonika nalaze se u slivu Samokovske reke u zoni smrčevih šuma na visinama od 1500 - 1800 m (Jankova Bara - 1500 m), Pajino Preslo - 1800 m) i Crvene Bare (1600 m).

U skladu sa raznovrsnim geološkim, geomorfološkim i hidrološkim prilikama, na području Nacionalni park "Kopaonik" prisutan je i veoma bogat i raznovrstan živi svet. Kopaonik pripada grupi retkih planina u Srbiji na kojoj se može uočiti potpuna pravilnost smenjivanja vegetacije na vertikalnom profilu. Na njemu su, iako u fragmentima, prisutni svi vegetacijski pojasevi karakteristični za visoke planine centralnog dela Balkanskog poluostrva, odnosno za borealno-kontinentalni, balkanski ("srpsko-bugarski") tip zoniranja vegetacije na vertikalnom profilu. Počev od pojasa termofilnih hrastovih šuma sladuna i cera (Quercetum frainetto-cerris); fragmenata borovih šuma (Erico-Pinetum nigrae, Euphorbio glabriflorae-Pinetum nigrae, Pinetum nigrae-sylvestris) koje su, nekada, bile daleko više zastupljene na serpentinitima Kopaonika; termofilnih šibljaka i šuma reliktnog karaktera na serpentinitima prema klisuri Ibra sa jorgovanom (Syringetum serpentinicum), crnim jasenom i meduncem (Orno-Quercetum pubescentis) i crnim grabom (Ostryetum carpinifoliae); preko prelaznih, submontanih bukovih šuma (Fagetum submontanum), kitnjakovo-grabovih šuma (Querco-Carpinetum moesiacum) i čistih kitnjakovih šuma (Quercetum montanum); preko različitih tipova planinskih - mezofilnih bukovih šuma (Fagetum montanum, Luzulo-Fagetum moesiacum, Polytricho formosi-Fagetum i Seslerio rigidae-Fagetum); preko prelaznih, mešovitih, lišćarsko-četinarskih šuma bukve i jele (Abieti-Fagetum moesiacum), kao i bukve, smrče i jele (Piceo-Fago-Abietetum); preko pojasa smrčevih šuma u okviru kojeg se javlja veći broj zajednica (Piceetum excelsae montanum serbicum, Arctostaphylleto-Picetum i Piceetum excelsae montanum daphnetosum blagayanae); sve do zajednica subalpijske žbunaste vegetacije tipa tundre koje se razvijaju iznad smrčevog pojasa, koji je ujedeno i najviši šumski pojas Kopaonika, i u kojima dominiraju polegla kleka (Juniperus nana) i različite vrste borovnica (Vaccinium myrtillus, V. uliginosum i V. vitis-idea). Na prelazu između smrčevih šuma i subalpijske žbunaste vegetacije razvijaju se interesantne zajednice polegle kleke i borovnice sa subalpijskim ekotipom smrče (Piceo subalpinae-Vaccinio-Juniperetum). Na najvišim vrhovima Kopaonika, na eksponiranim i nagnutim terenima, razvijaju se visokoplaninske rudine i pašnjaci alpijskog i subalpijskog tipa koje se u zavisnosti od geološke podloge diferenciraju na čitav niz zajednica obuhvaćenih vegetacijskim klasama: Juncetea trifidi (na silikatima) i Festuco-Seslerietea (na krečnjacima i visikoplaninskim serpentinitima).

Od ostalih potencijalnih oblika vegetacije, koji se na području Nacionalni park "Kopaonik" razvijaju kao azonalni ili intrazonalni oblici, posebno su značajne: vegetacija stena, vegetacija tresava i vegetacija visokih zeleni, sa čitavim nizom zajednica koje izgrađuju različite endemične i subendemične vrste Balkanskog poluostrva, ili reliktne vrste različite starosti.

Najbolji dokaz izvanrednog vegetacijskog, a samim tim i ekosistemskog diverziteta koji je prisutan na području Nacionalni park "Kopaonik" predstavlja podatak da je, na osnovu dosadašnjih istraživanja, konstatovano ukupno 118 različitih biljnih zajednica i 39 subasocijacija koje su svrstane u 62 vegetacijske sveze, 41 red i 24 vegetacijske klase. Na taj način, ukupan broj sintaksonomskih jedinica na području Kopaonika iznosi 284, od čega zeljastim, pre svega sekundarnim tipovima pripada 67 % njegove ukupne teritorije, dok su šumski - primarni ekosistemi prisutni danas na svega 33 % ukupne površine Kopaonika. Ovakav prostorni odnos između primarnih i sekundarnih vegetacijskih oblika posledica je dugotrajnog negativnog antropozoogenog delovanja na ovom području i najveće upozorenje u daljim planovima korišćenja i "gazdovanja" u okviru Nacionalnog parka.

Floru Kopaonika odlikuje prisustvo 1603 vrste ili podvrste vaskularnih biljaka, pri čemu se naročito izdvaja visokoplaninsko područje (iznad 1500 m) u okviru kojeg je zabelezeno 825 različitih taksona. O bogatstvu, raznovrsnosti i autohtonom karakteru visokoplaninske flore Kopaonika najbolje govori podatak da je samo u tom regionu zabeleženo 90 endemičnih, kao i 82 subendemične vrste Balkanskog poluostrva. Pored toga, na području Kopaonika je do danas registrovano prisustvo 155 vrsta mahovina, 219 vrsta gljiva, 124 vrste lišajeva, kao i 350 različitih taksona algi. U skladu sa izvanrednim florističkim i vegetacijskim, odnosno ekosistemskim diverzitetom, nalazi se i velika raznovrsnost faune koja je zastupljena velikim brojem vrsta sisara, ptica, vodozemaca, gmizavaca i riba, kao i gotovo svim grupama faune beskičmenjaka, među kojima su svakako najbrojniji insekti.

[Marko Vesic]

Nacionalni park "TARA"

Nacionalni park Tara zahvata najveći i najlepši deo planina Tare i Zvezde, zajedno sa delom kanjona reke Drine između Višegrada i Bajine Bašte. Planinsko područje ovog nacionalnog parka pripada najzapadnijoj skupini starovlaških planina i sastoji se od tri predeone celine koje su donekle ograničene rečnim dolinama (kanjonima), prevojima ili sedlima. Osnovan je 1981 godine i obuhvata površinu od 19.200 ha koja se prostire na području opštine Bajina Bašta.

U geomorfološkom pogledu, područje nacionalnog parka predstavlja skup planinskih vrhova (Stolac 1673 m; Kozji Rid 1591 m; Zborište 1544 m) i planinskih površi (od kojih viša - do 1280 m zauzima najveći deo masiva Tare, dok niža površ - do 1000 m obuhvata njegov jugoistočni deo, poznat kao Kaluđerske bare), koje su manje ili više ispresecane duboko usečenim dolinama i kanjonima (kanjon Rače, Kanjon Dervente, klisura Belog Rzava, Brusnički potok i dr.). Sa severa i severozapada, oivičavaju ga moćne krečnjačke stene i klifovi kanjona Drine, koje na pojedinim mestima prelaze i preko 1000 m visine.

Geomorfološki veoma interesantna, Tara je pre svega krečnjački masiv, koja je, međutim, sa južne strane omeđena peridotitskim (serpentinitskim) masivom Zlatibora i Kremanskom kotlinom, što je od značaja za razumevanje raznovrsnosti geološke podloge. Jedna od osnovnih karakteristika čitavog platoa Tare je prisustvo elemenata krasa kao što su vrtače, uvale, zatvorene depresije i kraška polja raznih dimenzija i oblika. Krečnjaci i dolomiti koji čine glavni deo masiva tare potiču iz srednjeg i gornjeg trijasa i nejednake su debljine, tako da na severu, prema basenu reke Dervente grade krečnjačke odseke visine i do 400 m, dok se prema jugoistoku debljina krečnjačke mase sve više smanjuje dopirući svojim dnom, na uvalama kao što su Sekulić Vode i Dobro polje, sve do vododržive podloge.

U hidrografskom pogledu, pored Drine, u nacionalnom parku Tara postoje još tri reke čijem slivu pripadaju sve vode ovoga područja: 1. Beli Rzav sa Konjskom rekom, Zmajevskim potokom, Lipovicom i Vežanjskom rekom, 2. Rača, koja je jednim delom i ponornica i 3. Derventa, čiji hidrografski sistem čine četiri doline sa četiri potoka: Aluški, Kremića, Jokića i Rovinjski potok. Veliki hidrografski značaj za područje Nacionalnog parka "Tara" imaju i tri hidroakumulacije: 1. "Bajina Bašta" kod Perućca, "Beli Rzav" i "Krušcica" kod Zaovina..

U klimatskom pogledu, područje Nacionalnog parka "Tara" je pod uticajem umereno-kontinentalne, planinske klime sa većim stepenom humidnosti u odnosu na centralne i istočne delove Srbije. Visoka humidnost čitavog masiva Tare, a naročito njegovog jugoistočnog dela je, pored velike godišnje sume padavina od oko 1100 mm, i visoka prosečna relativna vlažnost vazduha od 83 % (uslovljena velikom količinom vlažnih vazdušnih masa poreklom iz basena Drine koje neprekidno struje kroz kanjone Rače, Brusnice, Dervente i Belog Rzava usmeravajući se u različitim pravcima po planinskoj površi). Pored toga, prosečna temperatura vazduha na velikom platou Tare od 5 C prilično je ujednačena u toku godine, bez većih temperaturnih ekstrema, što je od posebnog značaja za razumevanje refugijalnog karaktera čitavog područja.

Kraški reljef platoa Tare, kao i raznovrsnost geološke podloge, uticali su na formiranbje različitih tipova zemljišta kao što su krečnjačke crnice, skeletne organogene crnice, skeletno zemljište na serpentinitu, livadske crnice na tresavama i glinovito livadsko zemljište na dnu vrtača. Na Tari su se, takođe, zavisno od oblika i veličine vrtača i uvala, formirale mnogobrojne tresave sa tresetnim naslagama debljine 1 - 3,5 m (Ljuto polje, Dobro polje i sl.). Za razliku od vrtača čija su dna glinovita i najčešće močvarna, postoje na Tari i takve vrtače (kao na Osluši), čije su strane i dna krečnjačka, tako da se dobija utisak pravog krša sa oskudnom vegetacijom.

Specifični orografski, geološki, geomorfološki, hidrografski, edafski i klimatski faktori na području Nacionalnog parka "Tara" uslovili su i specifičnu florističko-vegetacijsku, faunistiičku i ekosistemsku raznovrsnost živog sveta.

Područje nacionalnog parka karakteriše pre svega šumska vegetacija koja zauzima oko 80 % njegove ukupne teritorije. Pojedini šumski kompleksi Tare spadaju među najočuvanije i najkvalitetnije u Evropi. Šumska vegetacija se na području NP "Tara" diferencira na oko 40 različitih fitocenoza lišćarskog, lišćarsko-četinarskog ili četinarskog tipa. Od lišćarskih zajednica, koje su najzastupljenije na krečnjačkim obroncima i padinama severnog dela Nacionalnog parka, najznačajnije su reliktne šume iz sveze Orno-Ostryon (šuma crnog jasena i crnog graba - Orno-Ostryetum carpinifoliae, šuma crnog graba i crnog bora - Ostryo-Pinetum nigrae i sl.), kao i šume cera (Quercetum cerris), šume sladuna i cera (Quercetum frainetto-cerris), orahove šume (Querco-Juglandetum, Parietario-Juglandetum i Alno-Juglandetum), i različiti tipovi bukovih šuma (Fagetum submontanum, Fagetum montanum, Aceri-Ostryo-Fagetum i dr.). Lišćarsko-četinarske i četinarske šume zauzimaju, ipak, najveći deo Nacionalnog parka. Među njima se posebno ističe mešovita, klimaregionalna šuma bukve, jele i smrče (Piceo-Abieti-Fagetum) koja, nesumnjivo, pokriva najveće površine čitavog platoa Tare (80%).

Najveću vrednost i specifičnost ovog područja predstavlja prisustvo mešovitih lišćarsko-četinarskih šuma u kojima je jedan od osnovnih graditelja pančićeva omorika (Picea omorika). Kao tercijarni endemo-relikt čiji je areal danas sveden samo na područje oko srednjeg toka reke Drine, pančićeva omorika predstavlja drvo izuzetne lepote i gracioznosti. Razvija se na ekološki veoma različitim staništima (nepristupačni krečnjački kamenjari, serpentinitska staništa, tresave) mešajući se sa ekološki potpuno različitim vrstama lišćara i četinara. Posebno interesantno i ekološki zanimljivo stanište predstavlja tresava "Crveni potok" na Mitrovcu gde omorika raste zajedno sa crnom johom (Alnus glutinosa) i sličnim higrofilnim vrstama, gradeći zajednicu Alno-Piceetum omorikae. Ovo stanište je posebno zaštićeno kao strogi prirodni - naučni rezervat, dok su i druge sastojine omorike na Tari, pa čak i pojedinačna stabla, takođe zakonom zaštićena. Inače, na području Nacionalnog parka postoji ukupno 10 prirodnih rezervata, kao i veći broj prirodnih spomenika.

Od čistih četinarskih šuma posebno su značajne šume crnog bora na serpentinitima (Erico-Pinetum nigrae serpentiniticum), šume belog bora na serpentinitima (Erico-Pinetum sylvestris serpentiniticum), kao i mešovite beloborovo-crnoborove šume (Pinetum sylvestris-nigrae serpentiniticum). Čiste četinarske šume zastupljene su samo fragmentarno i zajednicama smrče na krečnjacima i serpentinitima (Piceetum abietis montanum i Piceetum abietis serpentiniticum).

Na obešumnjenim površinama Nacionalnog parka Tara, kao i na kraškim poljima, tresavama, stenama i kamenjarima razvijena je veoma raznovrsna zeljasta vegetacija. Livade, pašnjaci, vegetacija kamenjara i planinskih tresava, diferencirana je u zavisnosti od orografskih, geoloških, edafskih i mikroklimatskih uslova, na ukupno 19 različitih biljnih zajednica koje se, često, mozaično smenjuju na relativno malim prostorima i koje su obuhvaćene svezama: Arrhenatherion elatioris (koje zauzimaju najveće površine), Calthion, Bromion erecti, Chrysopogoni-Danthonion, Festucion valesiacae, Centaureo-Bromion fibrosi, Potentillo ternatae-Nardion i Caricion canescentis-nigrae.

U skladu sa raznovrsnošću staništa, refugijalnim karakterom čitavog područja Tare i specifičnom istorijom živog sveta, nalazi se i veliki floristički i faunistički diverzitet, pri čemu su posebno vredni i interesantni endemični, reliktni ili endemoreliktni predstavnici. Od ukupno oko 1100 vrsta vaskularne flore, pored omorike, posebno su značajne reliktne vrste: tisa (Taxus baccata), zelenika (Ilex aquifolium), orah (Juglans regia), crni grab (Ostrya carpinifolia), crni bor (Pinus nigra subsp. gočensis), lincura (Gentiana lutea), jeremičak (Daphne blagayana i Daphne maliana), kao i čitav niz zeljastih biljaka endemičnog ili endemoreliktnog karaktera (Lathyrus binatus, Centaurea derventana, Aquilegia grata subsp. nikolići, A. grata subsp. grata, Moehringia bavarica, Edraianthus jugoslavicus, Asperula scutellaris, Corydalis ochroleuca subsp. ochroleuca, Reichardia macrophylla, Euphorbia pančićii, E. subhastata, E. glabriflora, Potentilla mollis, Stachis anizochylla, Silene monachorum, Fumana bonapartei, Cardamine savensis,  i dr.).

Na području Nacionalni park "Tara" utvrđeno je prisustvo 53 vrste sisara, među kojima su posebno značajni i zakonom zaštićeni mrki medved, divokoza i srna, kao i 153 vrsta ptica, od kojih su posebno značajne, retke i zaštićene suri orao i veliki tetreb.

Područje NP "Tara", posebno njegovi dolinski i kanjonski delovi, obiluju kulturno-istorijskim spomenicima i arheološkim nalazištima iz različitih perioda koji svedoče o kontinuiranom prisustvu čoveka na ovom refugijalnom prostoru (Kremna, Višeslava, Solotuča, Zaovine, Perućac, Rastište, Rača i dr.). Posebnu vrednost predstavlja manastir Rača kojeg je podigao kralj Dragutin u drugoj polovini 13. veka, na mestu gde reka Rača izlazi iz živopisnog kanjona. Manastir Rača je vekovima bio izvorište pismenosti i prepisivačke književnosti, poznate kao račanska škola. Poseban kulturni značaj ovaj manastir je odigrao sredinom 16. veka, posle pada ovog dela Srbije pod tursku vlast. Dva puta paljen i rušen, potpuno je obnovljen 1835 godine u stilu raške škole.

Imajući u vidu sve prirodne vrednosti, sadržaje i specifičnosti ovog prostora, koje u velikoj meri proističu iz njegove izražene refugijalnosti, smatramo opravdanim, i apsolutno podržavamo inicijativu da se područje NP "Tara" u bližoj budućnosti uvrsti u spisak Svetske prirodne baštine, čime bi se i u međunarodnim okvirima na najbolji način valorizovale i trajno zaštitile sve njegove prirodne i kulturno-istorijske vrednosti.

[Marko Vesic]

Nacionalni park "ŠARPLANINA"

Nacionalni park Šarplanina je u administrativnom smislu "najmlađi", a u prirodnom, kulturno-istorijskom i predeonom pogledu svakako jedan od najzanimljivijih i najsadržajnijih Nacionalnih parkova u Srbiji i na Balkanskom poluostrvu. Osnovan je 1986 godine i obuhvata deo severne strane masiva Šarplanine (u jugozapadnom delu Kosova i Metohije). Zahvata površinu od 39.000 ha. Uprava nacionalnog parka je smeštena na Brezovici (Opština Štrpce), a delovi parka se prostiru i na teritorijama Opština Kačanik, Suva reka, Prizren i Gora.

Šarplanina je tipično visokoplaninsko područje sa 30 vrhova preko 2500 m visine i čak 100 vrhova preko 2000 m. Njen glavni greben je dug 95 km, sagrađen je od visoke planinske površi i bočnih grebena koji su razdvojeni brojnim vodotocima. Na makedonskoj strani Šare dominira Titov vrh (2747 m), a na srpskoj strani je najviši vrh Bistra (2661 m). Visinom i oblikom se izdvajaju i drugi vrhovi: Jezerska Čuka 2604 m; Ljuboten 2499 m; Piribeg 2510 m; Kočinak Led 2510 m; Livadica 2491 m; Ošljak, Kodža Balkan, Ostrovica i dr. Na Šari su gotovo na svakom koraku prisutni tragovi ledenih doba sa čitavim nizom glacijalnih cirkova i glacijalnih jezera. Za Šaru se s pravom kaže da predstavlja pravi “muzej glacijalnog reljefa pod otvorenim nebom”.

U hidrološkom pogledu, područje Nacionalnog parka je izuzetno bogato vodom i pripada slivovima reka Lepenac i Prizrenska Bistrica. Prizrenska Bistrica je, inače, vododelnica jadranskog i egejskog sliva, formirajući u delu svoga toka prekrasnu klisuru.

Glacijalna jezera su posebna vrednost i ukras Nacionalnog parka. Ima ih čak 25 iznad 1900 m nadmorske visine. Među njima se po veličini posebno ističu Livadičko i Jažinačko jezero.

U geološkom pogledu, područje Nacionalnog parka se odlikuje veoma složenom građom. Ipak, Šarom dominiraju silikatne (kisele i vododržive) stene, ali su mestimično prisutni i bazični i vodopropusni krečnjaci u vidu uskih pojaseva kroz silikate, ali i čitavih vrhova kakav je npr. Ošljak. Poseban pečat geološkoj raznovrsnosti i složenosti područja Nacionalnog parka Šarplanina daju formacije zelenih, ultrabazičnih i bazičnih (serpentinitskih) stena od kojih je izgrađen čitav masiv Ostrovice (2092 m) koji, inače, posle planine Smolike u Grčkoj, predstavlja najviši serpentinitski masiv na Balkanskom poluostrvu.

U klimatskom pogledu, na ovom prostoru se “sudaraju” mediteranski i kontinentalni uticaji. Naime, u podnožju, duž dolina Prizrenske Bistrice i Lepenca oseća se topli dah mediterana, dok na najvišim vrhovima vlada surova i hladna subalpijska klima. Sve to uslovljava i objašnjava istovremeno prisustvo raznovrsne flore toplih, kao i hladnih predela koje na Šari grade najrazličitije vegetacijske kombinacije.

Floristički i vegetacijski posmatrano, Šar planina predstavlja jedan od najznačajnijih centara raznovrsnosti na Balkanskom poluostrvu. Sa oko 2000 vrsta vaskularnih biljaka, Šar-planina obuhvata oko 56 % flore Srbije. Posebnu vrednost čini 20 lokalnih - šarskih endemita među kojima se posebno ističu: hajdučica kralja Aleksandra (Achillea alexandri regis), šarplaninski karanfil (Dianthus scardicus), šarplaninski šafran (Crocus scardicus), šarplaninska kamenika (Saxifraga scardica) i dr. Na Šari su, počev od kanjona Prizrenske Bistrice, pa do najviših vrhova, prisutne brojne reliktne i endemo-reliktne vrste kao što su: srpska ramonda (Ramonda serbica), ramonda kraljice Natalije (Ramonda nathaliae), šarplaninski kostolom (Narthecium scardicum), pančićeva bedrnica (Pancicia serbica), makedonski hrast (Quercus macedonica), tisa (Taxus baccata), molika (Pinus peuce), munika (Pinus heldreichii) i dr.

Vegetacija Šar-planine diferencirana je na preko 120 različitih biljnih zajednica. Na Šari je moguće sagledati pravilnost u vertikalnom zoniranju vegetacije počev od hrastovih šuma u pobrđu, preko pojasa bukovih šuma, mešovitih šuma bukve i jele, smrčevih i jelovih šuma, pa sve do pojasa molikovih šuma na silikatima i munikovih šuma na krečnjacima koje grade i gornju šumsku granicu. Iznad je prelazna žbunasta vegetacija bora krivulja (Pinus mugo), sibirske kleke (Juniperus sibirica), različitih vrsta borovnica i sl, a zatim sledi zona visokoplaninskih pašnjaka i livada koja se, na žalost, sve više širi na račun prethodnih zona zbog krčenja ili paljenja šumske i žbunaste vegetacije i osvajanja novih pašnjačkih površina.

Životinjski svet Nacionalnog parka Šar-planina odlikuje se izuzetnom raznovrsnošću. Sa 147 vrsta leptira Šara je najbogatije do sada istraženo područje Evrope. Istovremeno, sa preko 200 registrovanih vrsta ptica ona obuhvata 60 % od ukupnog broja ptica Srbije i Crne Gore. Posebno značajne, ugrožene i zaštićene vrste ornitofaune su: beloglavi sup, suri orao, sivi soko, mali i veliki tetreb i snežna zeba. Orao bradan je, na žalost, iščezao sa Šare, koja je do nedavno predstavljala njegovo poslednje utočište u Srbiji.

Fauna sisara je na Šari takođe veoma raznovrsna. Posebno se izdvajaju ugrožene i zaštićene vrste kao što su: divokoza, mrki medved, vidra, kuna zlatica i kuna bjelica, divlja mačka, vuk, jelen, srna, a posebno ris koji u Nacionalnom parku Šar-planina uživa specijalnu zaštitu u okviru “Rezervata risa na Rusenici”.

Najveću kulturno-istorijsku vrednost ovog područja predstavlja drevni grad Prizren koji se nalazi u neposrednoj blizini Nacionalnog parka. Zvali su ga “Carski grad” i “Dubrovnik kontinentalnog dela Balkana. Prizren je bio srpska prestonica u srednjem veku i “Grad muzej” sa čak 59 zaštićenih spomenika kulture među kojima se posebno ističe tvrđava “Dušanov grad”, Manastir “Sveti Arhanđeli”, Crkva “Bogorodice Ljeviške” i “Mehmed pašina Džamija”.

Zbog izuzetnih prirodnih vrednosti i retkosti, raznovrsnih geoloških, geomorfoloških i hidroloških specifičnosti, kao i brojnih kulturno istorijskih spomenika, područje Nacionalnog parka Šar-planina je pre nekoliko godina predloženo od strane Zavoda za zaštitu prirode Srbije za međunarodnu zaštitu u statusu “Svetska prirodna i kulturna baština” (UNESCO). Istovremeno, pokrenuta je inicijativa da se u saradnji sa Makedonijom čitav prostor Šare proglasi za zajednički, međurepublički Nacionalni park. Međutim, burna politička i vojna dešavanja u ovom regionu poslednjih godina dovela su u pitanje sve ove inicijative i sudbinu Nacionalnog parka Šar-planina.