Kult vladara svetitelja i srpska grafika XVIII veka

[Тавита]

Prema knjigama:

Dinko Davidov, Srpska grafika XVIII veka

Dejan Medaković, Barok kod Srba

Sa pojavom prvih štamparija kod nas, krajem XV veka, u našoj umetnosti se pojavljuje i drvorezna grafika. Drvorezi su uglavnom imali tu ulogu da zamene iluminacije u štampanim knjigama, mada se štampaju i samostalni grafički listovi. Naročito su popularni bili abagari, listovi sa molitvama, koji su bili neka vrsta amajlija, i štampi, ikone na hartiji. Dok drvorez ostaje popularan u širim društvenim krugovima, visoka crkvena hijerarhija nakon 1690. godine prihvata bakroreznu tehniku, a prvi poznati poručilac bakroreza među Srbima postaje patrijarh Arsenije III.

U Austriji, Ugarskoj i Rusiji bakorezna grafika je imala daleko širi značaj od umetničkog. Bakrorez je bio u tesnoj vezi sa društvenim, političkim i prosvetnim pojavama koje su formirale duhovnu klimu epohe prosvećenog apsolutizma i racionalizma. Deo te klime i kulture transponovaće se i kod nas, a svoju manifestaciju imaće upravo na grafičkim listovima koje su poručivali duhovni velikodostojnci. Pristupačnost grafičkih listova uslovila je njihovu izrazitu popularnost, i primenjivani su i kao adekvatno sredstvo propagande. Grafika je na taj način bila u aktivnom odnosu sa istorijskim ličnostima i događajima epohe u kojoj je nastajala, i verni je hroničar društvenih zbivanja.

Srpska crkvena hijerarhija na čelu sa karlovačkim mitropolitom ima posebnu ulogu, ne samo u religijskom, već i društvenopolitičkom životu srpskog naroda na prostoru austrijske države u XVIII veku. Karlovački mitropolit ujedno je i glavni politički predstavnik srpskog naroda, i političke aspiracije nekih mitropolita svoj odjek će imati u određeni kulturnim pojavama i umetničkim delima, među kojima bakrorezna grafika ima istaknuo mesto.

Razvijena ideja o kultovima srpskih srednjevekovnih vladara, tokom XVIII veka će postati osnovna ideja srpske nacionalne propagande. U tom smislu od posebne važnosti je drvorez Sveti knez Lazar kefaloforos s kraja XVII veka, iz manastira Vrdnik. Ovaj list jedan je od prvih na kojima je predstavljen barokizirani kult Srba vladara svetitelja, kult koji je odražavao nacionalno političke težnje Karlovačke mitropolije. Knez Lazar se na ovom listu prvi put javlja kao kefaloforos – što odražava njegovu moralnu snagu i istrajnost u trenucima velikih iskušenja.

[Тавита]

Među najznačajnijim pokroviteljima bakroreza kod nas, bio je patrijarh Arsenije IV Šakabenta. Zainteresovanost za bakrorez ispoljio je još 1733. godine, dok je bio Pećki patrijarh. Tada je naručio izradu crteža manastira Studenice, koji je zatim poverio inostranim graverima kako bi izradili odgovarajući bakrorez. Najznačajnije ideje politike Arsenija IV zastupljene su već na ovoj veduti manastira. Prikazano je trinaest crkava, a iznad svake nalazi se medaljon sa svetiteljem kojem je crkva posvećena, zatim centralni heraldički pano, predstava svetog Save sa srpskim svetiteljima doma Nemanjina, iznad predstave Bogorodičine crkve, i loza Nemanjića urađena prema fresci iz Dečana. Heraldički pano obuhvata grbove ilirskih zemalja sa natpisom «Stefan Nemanja bist car srpski»

Na taj način veduta manastira obogaćena je istorijsko religioznim likovnim dodacima, koji su izražavali ideju povezanosti duhovne i svetovne vlasti u srpskoj srednjovekovnoj državi, i naglašavali kult vladara svetitelja.

Kompozicija Sveti Sava sa svetiteljima doma Nemanjina biće izdata kao zaseban grafički list, ovu narudžbinu Arsenija IV nacrtao je Hristofor Žefarović, a na bakar je preneo bečki graver Toma Mesmer. Njom je patrijarh čestitao Mariji Tereziji krunisanje za kraljicu Ugarske. Na ovoj grafici izuzetno važnog političko diplomatskog sadržaja, predstavljeni su sveti Sava, Stefan Nemanja, Stefan Prvovenčani, kralj Milutin, Stefan Dečanski, car Dušan i drugi vladari - naglasak nije samo na svetiteljima, već na vladarima. Ovakva grafika veliča slavu srpske vladarske loze Nemanjića, koja u novim uslovima ima cilj da održi narodni duh i da ukaže na nacionalnu prošlost srpskog naroda, što je bilo od izuzetne važnosti u novim uslovima na novoj teritoriji na kojoj se našao srpski narod. Žefarović i Mesmer sarađivali su i na najznačajnijoj narudžbini patrijarha Arsenija, Stematografiji, knjizi štampanoj 1741. godine.

[Тавита]

Stematografija, odnosno Izobraženije oružij iliričeskih , predstavlja prevod knjige Pavla Ritera Vitezovića – Stematographia sinc armorum Illyricorum delimeatio, descriptio et restituto , štampane u Beču 1700. godine. Austriji je odgovaralo štampanje prevoda ove knjige, jer je preko nje izražavala svoje pretenzije nad Hrišćanima pod Turskom vlašću, ali je srpski prevod u potpunosti izmenio karakter originalne knjige. Arsenije IV je na osnovu vojnih zasluga Srba zahtevao od austrijskih vlasti da i na njihovoj teritoriji bude potvrđen za patrijarha i da se njegova jurisdikcija proširi nad Srbijom, Bugarskom, Makedonijom, Dalmacijom, Bosnom, Hrvatskom, Ugarskom i dalje. Ove političke namere imale su odjeka u ovom grafičkom delu Žefarovića.

Originalnom amblemu grbova sa stihovima i tumačenjem, dodato je 29 južnoslovenskih vladara i svetitelja, portret Arsenija IV i oda posvećena njemu, trijumfalni portret cara Dušana na konju, još jedna, alegorijska, predstava cara Dušana, između Hronosa i Minerve, i pesma Pavla Neneadovića posvećena Žefaroviću.

http://www.heraldikasrbija.com/galerija/main.php?g2_view=core.DownloadItem&g2_itemId=1710&g2_serialNumber=2

galerija http://www.heraldikasrbija.com/galerija/main.php?g2_itemId=1596

[Тавита]

U fruškogorskim manastirima nalazile su se mošti onih ličnosti čiji su kultovi bili okosnica nacionalno verske ideologije Karlovačke mitropolije. Bakrorezi sa njihovim likovima bili su pogodno sredstvo za očuvanje nacionalne svesti kod vernika kojima su ovi listovi deljeni. Žefarović je izradio bakroreze sa predstavama cara Uroša, kneza Lazara, sremskih svetitelja Brankovića i Stefana Štiljanovića.

Sveti car Uroš I je grafika urađena prema bečkom predlošku, napušten je poznovizantijski obrazac vladarskog portreta u korist zapadne ikonografije. Sam lik je pozajmljen, u pitanju je nepoznata istorijska ličnost. Pored Uroša nalaze se topar i kondak, na taj način je naglašeno da je u pitanju svetitelj.

Sveti knez Lazar je grafika urađena za manastir Vrdnik u Sremu, kako bi zamenila spomenuti drvorez. Bakrorez je zatim oštećen pa je Zaharija Orfelin uradio novu 1773. godine poštujući sasvim Žefarovićev predložak (na osnovu koga nam nije očuvan nijedan list). I ova grafika svedoči o sasvim prihvaćenoj zapadnoevropskoj ikonografiji za predstave srpskih vladara svetitelja.

[Тавита]

Sremski svetitelji Brankovići iz 1746. godine je bakrorez urađen za manastir Krušedol gde su se nalazile njihove mošti. Ikonografska kompozicija oslanja se na ikonu svete porodice Brankovića iz manastira Šemljuga iz sredine XVI veka. U odnosu na ikonu likovi su u življem, prirodnijem stavu.

Sveti stefan Štiljanović je bakrorez iz 1753. godine.

Ova istorijska ličnost je u narodnom predanju, ali i nekim istorijskim izvorima proglašavana za vlastelina, despota, kralja, čak cara. Ovde je označen kao 'despot sirmijski'. Sa manjim izmenama ponovljen je lik iz Stematografije, ali kompozicija u celini ima drugačiji izgled. Predstavljeni su tri medaljona sa rođenjem Bogorodice, gradom Morovićem i manastirom Šišatovcem.

www.mycity.rs